इतिहास

नालाको यम्ह द्यो


हरेक वर्षको भाद्र शुक्लपक्ष एकादशीका दिन करीब १६–१७ फिटको लिंगो काभ्रे नाला बजारको बीचमा (नजरमानको घर नजिक) गाड्ने चलन छ । लिंगोको टुप्पोमा पुरानो नाङ्गलो र मुनितिर तामाको चिटिक्क परेको युवक मुहारको र्मूिर्त बाँधिएको हुन्छ । त्यस मूर्तिको अलिकति तलतिर उखुको पातबाट दुईवटा हातहरु बनाएको हुन्छ । सो हातको टुप्पोमा फलपूmल झुण्डिएका हुन्छन् । यस लिंगोलाई  “यम्ह द्यो” भनिन्छ । कसैकसैले “ल्याम्हो द्यो” भन्ने गरेको पनि पाइन्छ । यसलाई भाद्र शुक्लपक्ष एकादशी देखि आठ दिनसम्म उभ्याउने चलन छ ।
 “यम्ह द्यो” लाई चोर देवता पनि भनेर चिनिन्छ । बगैंचामा रहेको फलपूmल चोरेर खाएको हुनाले दण्डस्वरुप  सबैको सामु उभ्याएको हो भन्ने भनाई पाइन्छ । वास्तवमा यस प्रकारका लिंगो सोही दिन नाला शहरको लागन टोल श्री उग्रचण्डी भगवतीको दाहिने वा सोह्र खुट्टे पाटीनिर पनि उभ्याउने परम्परा छ । उक्त लिंगो नाला बजारमा टुपिचा टोल वडा नं. २ निवासी श्री कृष्ण बहादुर श्रेष्ठको घरबाट पूजाका साथ हरेक वर्ष उभ्याउने चलन छ भने लागन टोल निवासी श्री महेश्वर बहादुर श्रेष्ठको घरबाट  निकाल्ने परम्परा छ ।
हुन त नाला शहर एउटा यस्तो ऐतिहासिक प्राचीन शहर हो, जुन शहरमा यस्ता ऐतिहासिक क्रियाकलापहरु अनगिन्ति पाइन्छन्, जुन अन्य ठाउँमा भेटाउन साह्रै नै मुश्किल मात्र होइन, पाइदै पाइदैंन । यस्ता थुप्र्रै हाम्रा पुराना संस्कृति र परम्पराहरु लोप हुने स्थितिमा छन् त कतिपय लोप पनि भैसकेका छन्, यसलाई बचाउनु हामी सबैको कर्तव्य हुन आउँछ ।
वास्तवमा “यम्ह द्यो” कुन देवताको प्रतीक हो ? यसलाई किन यसरी हरेक वर्ष उभ्याउने गरिन्छ ? भन्ने बार।ेमा खोज गर्ने हो भने यसको कथन काठमाण्डौको इनद्रजात्रासंग मिल्न आउँछ । यस प्रकारको लिंगो उभ्याउने ठाउँमध्ये बनेपा, भक्तपुर र काठमाण्डौ पनि हो तर किंबदन्ती एउटै रहेता पनि यसका विधिहरु फरक फरक हुन सक्दछन् ।
खुलस्तरुपमा भन्ने हो भने “यम्ह द्यो” स्वर्गका राजा देवराज इन्द्रको प्रतीक हो तर यसलाई किन उभ्याएको भन्ने बारे एउटा कथन यस प्रकारको छ ः परापूर्वकालमा इन्द्र आफ्नी आमालाई तीज (हरितालिका) मा चढाउनको लागि पारिजातको पूmल स्वर्गलोकमा नपाइने हुनाले पूmल लिन मत्र्यलोकमा झरे । इन्द्र यस लोकमा झर्दा आपूmलाई कसैले पनि नदेखोस् भन्ने मनसाय राखी “शीत” संग लपेटिदैं झरे । उनी शीतको सहाराले लुकीछिपी पारिजात पूmल पूmलिरहेको एउटा बगैंचामा पसी पूmल टिप्दै थिए । तर दुर्भाग्यवश बगैंचाको हेरचाह गर्ने मालीले शीतमा लटपटिएको इन्द्रलाई पक्रे । पूmल चोरलाई दण्ड सजाय स्वरुप दुई हात र दुई खुट्टा बाँधी चौबाटोमा उभ्याई राखे । देवराज इन्द्रले छुट्कारा पाउनको लागि आपूm देवता देखाए पछि छुट्कारा दिए । पूmल चोर्दा नेदेखियोस् भनेर ल्याएको शीत सोही बगैंचे मालीलाई उपहार स्वरुप दिएर इन्द्र स्वर्ग फर्के, उक्त समय नै शीत यस लोकमा झर्न थाल्यो । यसैबेलादेखि नै इन्द्रजात्राको इन्द्रको मूर्तिलाई चोरलाई झैं गरी पाता फर्काएर चौबाटोमा प्रदर्शन गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ ।
यस किंवदन्ती अनुसार इन्द्रले चोरेको बगैंचा उग्रचण्डी भगवतीको बगैंचा (जुन हालपनि जग्गा बाँकी छ) थियो । त्यसकारण इन्द्रलाई छुट्कारा दिने क्रममा आठौं दिनमा श्री उग्रचण्डी भगवतीको जात्रा गरी सो उभ्याईएको ठाउँमा लगी रथ जुधाई छुट्कारा दिने चलन अद्यावधि छँदैछ । यी आठ दिनमा हरेक साँझ पोडेहरुले बाजा बजाई नाला बजार परिक्रमा गर्ने चलन छ । यसरी बजार परिक्रमा गर्दा बुढापाकहरु इन्द्रको आमा आफ्नो छोरालाई बाँधेर राखेको हुनाले रुदैं आएको भन्ने चलन छ ।
यसरी नै बनेपामा स–साना केटाकेटीहरु आ–आफ्नो घरबाट अलिअलि चामल चोरेर सबै एकै ठाउँमा राखी भात पकाई फर्सीको पातमा भात राखी “यम्ह द्यो”लाई चढाउने परम्परा छ । वास्तवमा बालकहरुमा पनि मानवीय भावना हुन्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट रुपमा देखाएको छ ।
साँच्चिकै भन्ने हो भने यस परम्पराबाट ठूलो शिक्षा बालबालिकाहरुलाई दिन सकिन्छ । यस्तै शिक्षा दिनलाई नै यस्ता परम्पराहरु सञ्चालन गरेको हुनु पर्दछ । इन्द्र जस्तो स्वर्गको राजाले पनि अरुको बगैंचामा पूmलिरहेको पूmल चोर्न जाँदा दण्ड सजाय पाउँछन् भन्ने शिक्षा दिएर चोर्ने मनसायलाई निरुत्साहित पारेको कुरा प्रष्टसंग बुझिन्छ ।
स्मरण गर्नुपर्ने कुरा यो छ कि “यम्ह द्यो”लाई उभ्याएको आठौं दिनको मध्यरातमा नाला शहरमा “दुईं चा न्याकेगु” भन्ने एउटा परम्परा छ । त्यस कार्यमा नालाको पुटुवार (दुईं चा) जातिले नाङ्गै रहेर नाला वलाक्षे टोलदेखि टुपिचा टोल हुँदै ईपा टोलसम्म तीनचोटि ओहोरदोहोर गर्दछन् । यसरी आहोरदोहोर गर्ने क्रममा वलाक्षे टोलको डबलीनिर एउटा पोखरी (नः गचा) थियो रे । त्यो पोखरीमा स्नान गरी ईपाटोलको डबलीनिरको लक्ष्मी पोखरीमा स्नान गर्दछ । त्यस व्यक्तिले यसरी स्नान गर्ने बेलामा उसको शरीरभरी चिल्लो हुने गरी तेल लगाएको हुन्छ । ओहोरदोहोर गर्ने बेलामा कुनै पनि व्यक्तिले बाटो काट्नु वा उक्त व्यक्तिलाई छुनु हुँदैन भन्ने धारणा छ । सो कार्य गर्ने बेलामा कुशुलेहरुद्वारा बाजा बजाई रहेको हुन्छ । यसरी तीन चोटि ओहोरदोहोर गरेपछि नाला वलाछेटोलको डबलीनिर भाँड (कारञ्जित) द्वारा पान राखेको हुन्छ । एउटा ढकीमा सो पान लिएर सरासर उग्रचण्डी भगवतीको मन्दिरमा गएर देवीलाई चढाउँछ, त्यसपछि आपूmलाई मन पर्ने एक थूंगा पूmल लिएर घर फर्कन्छ ।

यस क्रियाकलापबाट के कुरा स्पष्ट पार्दछ भने पुटुवारले शुद्ध भई एक भक्ति रही श्री उग्रचण्डी भगवतीको आराधना गरी “यम्ह द्यो” लाई छुट्काराको लागि भक्तिभाव देखाएको जस्तो देखिन्छ । त्यस भक्तिभावको प्रभावले भोलिपल्ट बिहान उग्रचण्डी भगवतीको जात्रा गरी “यम्ह द्यो” उभ्याएको ठाउँमा ल्याई उसलाई छुटकारा दिइन्छ । नेवारी भाषामा लिंगोलाई “यसीं” भनिन्छ, यसैबाट “यम्ह” नाम रहेको जस्तो पनि देखिन्छ । अर्कोतर्फबाट १६–१७ फिट अग्लो लिंगो जवान जस्तो देखिएको हुनाले “ल्याम्हो द्यो” बाट अपभ्रंश भई “यम्ह द्यो” भएको हो कि भन्ने तर्क पनि दिन सकिन्छ । त्यसैगरी जब इन्द्र आफ्नो आमाको लागि पारिजातको पूmल टिप्न आएको र आपूmलाई समातेको हुनाले “यो माँ” भनेर आफ्नो आमालाई रुँदै बोलाएको हुनाले यसैबाट “यम्ह” नाम इन्द्रको रहेको हो भन्ने तर्क पनि बलियो छ ।

मङ्ल, पुस २१, २०७२ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

Loading...
Loading...

बाट अन्य

ल्हासा पासा सरस्वती गुफामा ध्यान गर्ने लामा मिलारेपा र नालाको फिरफिरे

एघारौ शताब्दीमा तिब्बतमा एक बालकको जन्म भएको थियो। उक्त बालकको नाम मिलारेपा राखेको थियो ।  मिलारेपा ७ बर्षको हुदा उसको बुवाको देहावसान भयो।  काकाका परिवारले सबै सम्पति लिएको हुदा मिलारेपाको बहिनि र उ खुब दुखमा परे।  आफ्ना काकासंग खुब बिन्ति भाव गरे तर उस्को कुरा...

तीज पर्व र नाला भगवतीमा घुइचो

हिन्दु नारीहरूले मनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण चाड तीज हो । भनिन्छ, आद्य शक्ति भगवानशिवकी अर्धाङ्गीनी हिमालय पुत्री पार्वतीले भगवान शिवको स्वास्थ्य तथा शरीरमा कुनै वाधा उत्पन्न नहोस् भनेर पहिलो वत्र राखेकि थिईन् त्यो दिन यहि हरितालिका तिजको दिन थियो त्यसै दिन आजसम्म पनि यो पर्व मनाउदै आएका छन्...

अनलाइन साहित्यिक पत्रकारिता : चुनौती र समस्या

भूमिका मानवको सृष्टिसँगै सूचना आदान प्रदान हुने पुरानो कुरा हो । समाजलाई चलायमान बनाउन एक अर्कासँगको सम्पर्क कायम राख्न तथा एक अर्काको हाल खबर बुझ्न सञ्चार जरुरी पर्दछ । सञ्चारका विभिन्न माध्यामहरू हुन्छन् । पहिले पहिले सीमित रूपमा चिठ्ठीपत्रकोे माध्यमबाट सूचना आदान प्रदान हुने गथ्र्यो भने...

‘देउता’ बन्न थालेको पनि ६० वर्ष पुगिसकेको छ

काठमाडौं । भक्तपुरको बोडेका ६७ वर्षीय प्रेमचन्द्र अदुवा श्रेष्ठको जीवनमा हरेक वर्ष गाईजात्रा सकिनेबित्तिकै नयाँ चटारो सुरु हुन्छ । गाईजात्रापछिका पाँच दिन उनी ‘प्रेमचन्द्र अदुवा श्रेष्ठ’ रहँदैनन् । उनको सिङ्गो समाजले उनलाई ‘देउता’ भनेर पुकार्नेछ । उनी ‘देउता’ बन्न थालेको पनि ६० वर्ष पुगिसकेको छ ।...

सारंगी बाजा

नेपाली लोक बाजामा लोकप्रिय बाजा मध्य सारंगी पनि एक हो ।  सारौँ  चराको जस्तो सुमधुर आवाज दिने भएकाले पनि यसको नाम सारंगी रहन गएको जनविश्वास रहेको छ । सारंगीको पुरानो रुपलाई नै अरबाजो बाजा  हो । अरबाजो बाजालाई   भाले स्वर बाजा र सारंगीलाई पोथी स्वर बाजा मानिंदै...

काठमाडौँ नगर प्रमुखलाइ चिठ्ठी

श्रीमान नगर प्रमुख ज्यु  काठमाडौँ महानगर पालिका ,काठमाडौँ   बिषय :  दुई सय चवालिस बर्ष अगाडीदेखि रुख काट्दै आएको बारे सहयोगको लागि हार्दिक अपिल महोदय , उपरोक्त सम्बन्धमा प्रताप सिंह शाह पृथ्वी नारायण शाहका जेठा छोराले काठमाडौँमा इन्द्र जात्राको दिन लिङ्गो गाड्ने चलन चलाएका थिए। २७ वर्षको उमेरमा राजा भएका यिनी पनि...