इतिहास

नालाको यम्ह द्यो


हरेक वर्षको भाद्र शुक्लपक्ष एकादशीका दिन करीब १६–१७ फिटको लिंगो काभ्रे नाला बजारको बीचमा (नजरमानको घर नजिक) गाड्ने चलन छ । लिंगोको टुप्पोमा पुरानो नाङ्गलो र मुनितिर तामाको चिटिक्क परेको युवक मुहारको र्मूिर्त बाँधिएको हुन्छ । त्यस मूर्तिको अलिकति तलतिर उखुको पातबाट दुईवटा हातहरु बनाएको हुन्छ । सो हातको टुप्पोमा फलपूmल झुण्डिएका हुन्छन् । यस लिंगोलाई  “यम्ह द्यो” भनिन्छ । कसैकसैले “ल्याम्हो द्यो” भन्ने गरेको पनि पाइन्छ । यसलाई भाद्र शुक्लपक्ष एकादशी देखि आठ दिनसम्म उभ्याउने चलन छ ।
 “यम्ह द्यो” लाई चोर देवता पनि भनेर चिनिन्छ । बगैंचामा रहेको फलपूmल चोरेर खाएको हुनाले दण्डस्वरुप  सबैको सामु उभ्याएको हो भन्ने भनाई पाइन्छ । वास्तवमा यस प्रकारका लिंगो सोही दिन नाला शहरको लागन टोल श्री उग्रचण्डी भगवतीको दाहिने वा सोह्र खुट्टे पाटीनिर पनि उभ्याउने परम्परा छ । उक्त लिंगो नाला बजारमा टुपिचा टोल वडा नं. २ निवासी श्री कृष्ण बहादुर श्रेष्ठको घरबाट पूजाका साथ हरेक वर्ष उभ्याउने चलन छ भने लागन टोल निवासी श्री महेश्वर बहादुर श्रेष्ठको घरबाट  निकाल्ने परम्परा छ ।
हुन त नाला शहर एउटा यस्तो ऐतिहासिक प्राचीन शहर हो, जुन शहरमा यस्ता ऐतिहासिक क्रियाकलापहरु अनगिन्ति पाइन्छन्, जुन अन्य ठाउँमा भेटाउन साह्रै नै मुश्किल मात्र होइन, पाइदै पाइदैंन । यस्ता थुप्र्रै हाम्रा पुराना संस्कृति र परम्पराहरु लोप हुने स्थितिमा छन् त कतिपय लोप पनि भैसकेका छन्, यसलाई बचाउनु हामी सबैको कर्तव्य हुन आउँछ ।
वास्तवमा “यम्ह द्यो” कुन देवताको प्रतीक हो ? यसलाई किन यसरी हरेक वर्ष उभ्याउने गरिन्छ ? भन्ने बार।ेमा खोज गर्ने हो भने यसको कथन काठमाण्डौको इनद्रजात्रासंग मिल्न आउँछ । यस प्रकारको लिंगो उभ्याउने ठाउँमध्ये बनेपा, भक्तपुर र काठमाण्डौ पनि हो तर किंबदन्ती एउटै रहेता पनि यसका विधिहरु फरक फरक हुन सक्दछन् ।
खुलस्तरुपमा भन्ने हो भने “यम्ह द्यो” स्वर्गका राजा देवराज इन्द्रको प्रतीक हो तर यसलाई किन उभ्याएको भन्ने बारे एउटा कथन यस प्रकारको छ ः परापूर्वकालमा इन्द्र आफ्नी आमालाई तीज (हरितालिका) मा चढाउनको लागि पारिजातको पूmल स्वर्गलोकमा नपाइने हुनाले पूmल लिन मत्र्यलोकमा झरे । इन्द्र यस लोकमा झर्दा आपूmलाई कसैले पनि नदेखोस् भन्ने मनसाय राखी “शीत” संग लपेटिदैं झरे । उनी शीतको सहाराले लुकीछिपी पारिजात पूmल पूmलिरहेको एउटा बगैंचामा पसी पूmल टिप्दै थिए । तर दुर्भाग्यवश बगैंचाको हेरचाह गर्ने मालीले शीतमा लटपटिएको इन्द्रलाई पक्रे । पूmल चोरलाई दण्ड सजाय स्वरुप दुई हात र दुई खुट्टा बाँधी चौबाटोमा उभ्याई राखे । देवराज इन्द्रले छुट्कारा पाउनको लागि आपूm देवता देखाए पछि छुट्कारा दिए । पूmल चोर्दा नेदेखियोस् भनेर ल्याएको शीत सोही बगैंचे मालीलाई उपहार स्वरुप दिएर इन्द्र स्वर्ग फर्के, उक्त समय नै शीत यस लोकमा झर्न थाल्यो । यसैबेलादेखि नै इन्द्रजात्राको इन्द्रको मूर्तिलाई चोरलाई झैं गरी पाता फर्काएर चौबाटोमा प्रदर्शन गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ ।
यस किंवदन्ती अनुसार इन्द्रले चोरेको बगैंचा उग्रचण्डी भगवतीको बगैंचा (जुन हालपनि जग्गा बाँकी छ) थियो । त्यसकारण इन्द्रलाई छुट्कारा दिने क्रममा आठौं दिनमा श्री उग्रचण्डी भगवतीको जात्रा गरी सो उभ्याईएको ठाउँमा लगी रथ जुधाई छुट्कारा दिने चलन अद्यावधि छँदैछ । यी आठ दिनमा हरेक साँझ पोडेहरुले बाजा बजाई नाला बजार परिक्रमा गर्ने चलन छ । यसरी बजार परिक्रमा गर्दा बुढापाकहरु इन्द्रको आमा आफ्नो छोरालाई बाँधेर राखेको हुनाले रुदैं आएको भन्ने चलन छ ।
यसरी नै बनेपामा स–साना केटाकेटीहरु आ–आफ्नो घरबाट अलिअलि चामल चोरेर सबै एकै ठाउँमा राखी भात पकाई फर्सीको पातमा भात राखी “यम्ह द्यो”लाई चढाउने परम्परा छ । वास्तवमा बालकहरुमा पनि मानवीय भावना हुन्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट रुपमा देखाएको छ ।
साँच्चिकै भन्ने हो भने यस परम्पराबाट ठूलो शिक्षा बालबालिकाहरुलाई दिन सकिन्छ । यस्तै शिक्षा दिनलाई नै यस्ता परम्पराहरु सञ्चालन गरेको हुनु पर्दछ । इन्द्र जस्तो स्वर्गको राजाले पनि अरुको बगैंचामा पूmलिरहेको पूmल चोर्न जाँदा दण्ड सजाय पाउँछन् भन्ने शिक्षा दिएर चोर्ने मनसायलाई निरुत्साहित पारेको कुरा प्रष्टसंग बुझिन्छ ।
स्मरण गर्नुपर्ने कुरा यो छ कि “यम्ह द्यो”लाई उभ्याएको आठौं दिनको मध्यरातमा नाला शहरमा “दुईं चा न्याकेगु” भन्ने एउटा परम्परा छ । त्यस कार्यमा नालाको पुटुवार (दुईं चा) जातिले नाङ्गै रहेर नाला वलाक्षे टोलदेखि टुपिचा टोल हुँदै ईपा टोलसम्म तीनचोटि ओहोरदोहोर गर्दछन् । यसरी आहोरदोहोर गर्ने क्रममा वलाक्षे टोलको डबलीनिर एउटा पोखरी (नः गचा) थियो रे । त्यो पोखरीमा स्नान गरी ईपाटोलको डबलीनिरको लक्ष्मी पोखरीमा स्नान गर्दछ । त्यस व्यक्तिले यसरी स्नान गर्ने बेलामा उसको शरीरभरी चिल्लो हुने गरी तेल लगाएको हुन्छ । ओहोरदोहोर गर्ने बेलामा कुनै पनि व्यक्तिले बाटो काट्नु वा उक्त व्यक्तिलाई छुनु हुँदैन भन्ने धारणा छ । सो कार्य गर्ने बेलामा कुशुलेहरुद्वारा बाजा बजाई रहेको हुन्छ । यसरी तीन चोटि ओहोरदोहोर गरेपछि नाला वलाछेटोलको डबलीनिर भाँड (कारञ्जित) द्वारा पान राखेको हुन्छ । एउटा ढकीमा सो पान लिएर सरासर उग्रचण्डी भगवतीको मन्दिरमा गएर देवीलाई चढाउँछ, त्यसपछि आपूmलाई मन पर्ने एक थूंगा पूmल लिएर घर फर्कन्छ ।

यस क्रियाकलापबाट के कुरा स्पष्ट पार्दछ भने पुटुवारले शुद्ध भई एक भक्ति रही श्री उग्रचण्डी भगवतीको आराधना गरी “यम्ह द्यो” लाई छुट्काराको लागि भक्तिभाव देखाएको जस्तो देखिन्छ । त्यस भक्तिभावको प्रभावले भोलिपल्ट बिहान उग्रचण्डी भगवतीको जात्रा गरी “यम्ह द्यो” उभ्याएको ठाउँमा ल्याई उसलाई छुटकारा दिइन्छ । नेवारी भाषामा लिंगोलाई “यसीं” भनिन्छ, यसैबाट “यम्ह” नाम रहेको जस्तो पनि देखिन्छ । अर्कोतर्फबाट १६–१७ फिट अग्लो लिंगो जवान जस्तो देखिएको हुनाले “ल्याम्हो द्यो” बाट अपभ्रंश भई “यम्ह द्यो” भएको हो कि भन्ने तर्क पनि दिन सकिन्छ । त्यसैगरी जब इन्द्र आफ्नो आमाको लागि पारिजातको पूmल टिप्न आएको र आपूmलाई समातेको हुनाले “यो माँ” भनेर आफ्नो आमालाई रुँदै बोलाएको हुनाले यसैबाट “यम्ह” नाम इन्द्रको रहेको हो भन्ने तर्क पनि बलियो छ ।

मङ्ल, पुस २१, २०७२ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

Loading...
Loading...

बाट अन्य

शव चोक्टा-चोक्टा पारी गिद्धलाई खुवाएर अन्त्येष्टि गर्ने अनौठो परम्परा उपल्लो मुस्ताङमा

मुस्ताङ : मान्छेको अन्त्येष्टि गर्ने भिन्नभिन्न परम्परा छन् । शव चोक्टा-चोक्टा पारी गिद्धलाई खुवाएर अन्त्येष्टि गर्ने अनौठो परम्परा उपल्लो मुस्ताङमा अहिले पनि कायमै छ । यो परम्परा तल्लो मुस्ताङका बस्तीबाट विस्तारै हराउँदै गएको छ । उपल्लो मुस्ताङका लोमान्थाङ र दालमे गाउँपालिकामा भने कायमै रहेको लोमान्थाङ गाउँपालिका...

‘बोधी छाया: लाइफ अफ बुद्ध’ शीर्षकको नाटक काठमाडौंमा एक हजार आठ सय २६ दिन चल्ने

असोज, काठमाडौं । राजधानीको नाटक बजारलाई अलिकति मात्रै नियाल्नुभएको छ भने पनि तपाईंलाई पक्कै थाहा होला, एउटा नाटक कति लामो समयसम्म चल्न सक्छ । यहाँका थोरै नाटकघरले एउटा नाटक बढीमा दुई महिना चलाउँछन् ।   अनि, आफ्ना दुई प्रस्तुतिबीच धेरै साता र महिनाको अन्तराल राख्छन् । तर,...

नाला टुकुचाको पर्यटन र सास्कृतिकबारे जानाकारी “चिनारी” पुस्तक विमोचन सम्पन्न

नाला टुकुचाको पर्यटन र सास्कृतिक विकासमा टेवा पुर्याउने उदेश्यले नमराज घिमिरेद्वारा तयार पारिएको पुस्तक सिंचाइ मन्त्री संजय गौतम ज्यूको प्रमुख आतिथ्यतामा एक विशेष समारोहका बीच बनेपा नगरपालिका वाड नं 2 राधाकृष्ण मन्दिरको प्राङ्गणमा विमोचन गरिएको छ। बनेपा नगरपालिका वडा नं 2 का अध्यक्ष हरिशरण घिमिरे ज्यूको...

पीतृ मोक्षको कामनासहित मनाइयो मतयाः पर्व

 साउन, काठमाडौं । गाईजात्राको भोलिपल्ट मनाइने मतयाः पर्व बुधबार ललितपुरको पाटनमा मनाइएको छ । यस पर्वमा दिवंगत आफन्तको सम्झनामा बौद्ध विहार तथा चैत्यमा दीप प्रज्वलन गर्ने र हातमा दीप लिएर नगर परिक्रमा गर्ने चलन छ ।   यसो गर्नाले वर्ष दिनभित्र मृत्यु भएका पितृले स्वर्गमा बास पाउने...

अर्घाखाँची र दाङमा एमाले कार्यकर्ताको आक्रमणबाट माओवादी केन्द्रका दुईजना घाइते

असार, दाङ । अर्घाखाँची र दाङमा एमाले कार्यकर्ताको आक्रमणबाट माओवादी केन्द्रका दुईजना घाइते भएका छन् । गम्भीर घाइते एकजनालाई नेपाली सेनाको हेलिकोप्टरबाट उपचारका लागि काठमाडौं पठाइएको छ । अर्घाखाँचीको मालारानी गाउँपालिका वडानम्बर ३ खनदहमा एमाले कार्यकर्ताहरुको आक्रमणबाट माओवादी केन्द्र निकट अखिल क्रान्तिकारीका नारायण खनाल गम्भीर घाइते...

नेपाल प्रहरीका दुई पूर्वआइजीपी सहित चार जनालाई जेल चलान

असार, काठमाडौं । सुडानको घोटाला प्रकरणमा सर्बोच्च अदालतबाट भ्रष्टाचारी ठहर भएका नेपाल प्रहरीका दुई पूर्वआइजीपी सहित चार जनालाई जेल चलान गरिएको छ । पूर्वआईजीपी ओमविक्रम राणा,हेमवहादुर गुरुङ, पूर्व एआईजीपी दिपकसिंह थाङ्देन र पूर्वडीआईजी दिपक श्रेष्ठलाई डिल्लीबजार कारगार चलान गरिएको छ ।   बुधबार सर्बोच्च अदालतमा आत्मसमर्पण गरेका उनीहरुलाई...