प्रमुख समाचार

इन्द्रले पनौतीमा १२ वर्ष तपस्या गरे


इन्द्रले अहिल्याको सौन्दर्यमा मोहित भएर कुदृष्टि राख्नाले इन्द्र र अहिल्या दुवैले गौतम ऋषिको श्राप पाएको ठाउँ पनि पनौती नै हो । गौतम ऋषिले इन्द्रलाई दिएको श्रापबाट मुक्त हुन शिवलिंग बनाएर १२ वर्ष तपस्या गरेको ठाउँ यही पनौती हो । उनै इन्द्रले बनाएको शिवलिंगमाथि बनेको इन्द्रेश्वर मन्दिर नेपालकै प्राचीन मन्दिरको रूपमा ८ सय वर्षदेखि ठाडै छ । इन्द्रले पनौतीमा १२ वर्ष तपस्या गरेर आफू श्रापमुक्त भए भने अहिल्याले रामको आगमनसम्मको समय पर्खेर बस्नुपर्‍यो । गौतम ऋषिको श्रापबाट पत्थर बनेकी अहिल्या रामको पाइला पर्नेबित्तिकै श्रापमुक्त भएर स्वर्ग प्रस्थान गरेकी थिइन् । उक्त पत्थर इन्द्रेश्वर मन्दिर परिसरमा अझै छँदैछ । यो यथार्थ थाहा नभएरै होला रामायण सर्किटमा पनौती छुटेको हुन सक्छ अथवा यो तथ्य लुकाइएको पनि हुन सक्छ । यो तथ्य कसैले लुकाउँदैमा लुक्दैन ।

यो आलेखमा उल्लेख गरिएको इन्द्रेश्वर मन्दिर, शिवले इन्द्रलाई श्रापमुक्त गराउन हरेक १२ वर्षमा लाग्ने मकर मेला, मन्दिरको उत्तरतिरको पत्थर त यसैका प्रमाण हुन् । यदि गौतम ऋषि, अहिल्या, इन्द्र र राम पनौती नआएको भए पनौती भन्ने नाम नै रहँदैनथ्यो । नेवारी शब्दहरू ‘पँ’, ‘ल्हों’ र ‘टी’ बाट अपभ्रंश भई पनौटी बनेको हो । ‘पँ’ को अर्थ बाँस, ‘ल्हों’ को अर्थ ढुङ्गा र ‘टी’ को अर्थ टुसा हो । गौतम ऋषिले आफ्नी श्रीमती अहिल्या र आफ्नै स्वरूपको इन्द्र एउटै ओछ्यानमा भेटेपछि दुवैलाई श्राप दिएका थिए । गौतमले इन्द्रलाई शरीरभरि योनी होस् र अहिल्यालाई पत्थर होस् भन्ने श्राप दिएका थिए । यो श्रापबाट मुक्त हुन ब्रह्माको सुझावअनुसार इन्द्रले बाँसको लौरो टेकेर संसार भ्रमण गर्दा पनौतीको एउटा ढुङ्गामा बाँस बिसाएको मात्रै के थियो, त्यही ठाउँमा लठ्ठी टुसायो । टुसा निस्किएपछि त्यही ढुङ्गामा इन्द्रले शिवलिंग स्थापना गरेका थिए । ब्रह्माले जुन ठाउँमा यो लौरोबाट टुसा निस्कन्छ, त्यही ठाउँमा शिवलिंग स्थापना गरेर १२ ववर्ष तपत्या गरेपछि शिवले श्रापमुक्त गर्नेछन् भन्ने सल्लाह दिएका थिए ।

ढुङ्गामाथि बाँस टुसाएकोले पनौतीको नाम ‘पँल्होंटी’ रहन गएको थियो । यही शब्द अपभ्रंश हुँदै पनौती बनेको हो । गौतमको श्रापले पत्थर बनेकी आहिल्यालाई राम पाउको स्पर्षले श्रापमुक्त भएको भन्ने रामायणको एउटा महत्त्वपूर्ण अंश हो । राम पनौती आएका यति धेरै प्रमाण छन् । तर, अहिले रामायण सर्किटको कुरा आउँदा पनौती कसरी छुट्यो ? यदि पनौती छुटाउने हो भने रामायण सर्किट अधुरो रहन्छ । यो कुरा नेपाल र भारत दुवै सरकारको ध्यान पुग्नु जरुरी छ । आठ सय वर्षदेखि ठाडै रहेको इन्द्रेश्वर मन्दिर, गौतम तपस्या गरेको पुण्यभूमि, रामले पाइला टेकेको पत्थर, त्रिवेणीघाट, १२ वर्षे कुम्भ मेला, स्थानीय संस्कृतिले गर्दा नै सिङ्गो पनौतीलाई चाँडै युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्दै छ । यो नेपालको कुनै सहर वा बस्ती मात्रै होइन, अब विश्वकै सहर बन्दै छ । त्यसैले रामायण सर्किटमा पनौती छुट्नु हुँदैन । (संस्कृति र सभ्यताले सिंगो पनौतीलाई नवजीवन दिन लागिरहेका सम्पदाविद् रवीन्द्र पुरीसँग मकर श्रेष्ठले गरेको कुराकानीमा आधारित)

आइत, बैशाख ३०, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

Loading...
Loading...

बाट अन्य

गाउँ फेरि रित्तिन थाले, भरिए शहर

कात्तिक, पोखरा । विजया दशमीको टीका लगाएसँगै यतिखेर विभिन्न सेवा, पेशा र व्यवसाय सम्हाल्ने व्यक्ति फर्कन थालेपछि शून्य रहेको बजरमा चहलपहल बढेको छ । दशैँको टीका जमरा विजयादशमीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म लगाउने प्रचलन भए पनि पश्चिम नेपालका कास्की, स्याङ्जा, तनहुँ लगायत जिल्लामा अधिकांशले विजयादशमीका दिन मात्र टीका...

हिन्दूहरुकी देवी शक्तिरुपा नवदुर्गाका नौवटा स्वरुपमध्ये आज महागौरी देवीको पूजा आराधना

असोज, काठमाडौं । आज नवरात्रको आठौं दिन हो । आजको दिनलाई महाअष्टमी भन्ने गरिन्छ । हिन्दूहरुकी देवी शक्तिरुपा नवदुर्गाका नौवटा स्वरुपमध्ये आज महागौरी देवीको पूजा आराधना गरिन्छ । महागौरीको पूजा गर्दा विभिन्न शक्ति पीठहरुमा बली दिने प्रचलन छ । माहागौरी माता दूर्गाको आठौं शक्तिको नाम हो...

आज फूलपाती अर्थात् कालरात्री

असोज, काठमाडौं । आजदेखि हिन्दुहरुको दशैंको खास दिन शुभारम्भ हुन्छ । आजको दिनलाई लोकभाषामा फूलपाती भन्छिन् । चाड मनाउन घर फकर्नेहरु प्रायः आजैका दिन आफ्नो गाउाघरमा पुगिसक्ने प्रचलन छ । आजको दिनलाई शास्त्रीय रुश्रपमा कालरात्री भन्ने गरिन्छ । माता दुर्गाको सातौंं शक्तिलाई कालरात्रीको नामबाट चिनिन्छ ।...

टोखा नगरपालिकाका कार्यकारी प्रमुख पक्राउ र नगरमा घुसखोरीको बिगबिगी

सेवाग्राहीसँग बार्गेनिङ गरेर एक लाख रुपैयाँ असुलेको अख्तियारको दाबी भुक्तानी रोकेर घुसको बार्गेनिङ गर्ने टोखा नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत (उपसचिव) कृष्णप्रसाद सुवेदी पक्राउ परेका छन् । एक लाख रुपैयाँ घुससहित अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको टोलीले उनलाई आइतबार कार्यकक्षबाटै पक्राउ गरेको हो । टोखा–७ मा उपभोक्ता समितिमार्फत निर्माण गरिएको कामको...

आज नवरात्रको पाँचौं दिन नवुदर्गा भवानीको स्कन्दमाता स्वरुपको पूजाआराधना

२८ असोज, काठमाडौं । आज नवरात्रको पाँचौं दिन हो । आज नवुदर्गा भवानीको स्कन्दमाता स्वरुपको पूजाआराधना गरिन्छ । भगवान स्कन्द ‘कुमार कार्तिकेय’ को नामबाट पनि चिनिन्छन् । उनी देवासुर संग्राममा देवताका सेनापतिका रुपमा चित्रित छन् । यिनै स्कन्द भगवानकी आमाका रुपमा उनलाई स्कन्दमाता भनिएको छ । नवरात्रको...

नवरात्रको दोस्रो दिन आज नवदुर्गा भवानीको दोस्रो स्वरुप ब्रह्मचारिणीको पूजा आराधना

 असोज, काठमाडौं । नवरात्रको दोस्रो दिन आज नवदुर्गा भवानीको दोस्रो स्वरुप ब्रह्मचारिणीको पूजा आराधना गर्ने दिन हो । साधकहरु आजको दिन आफ्नो मनलाई माता ब्रह्मचारिणीको चरणमा लगाउँछन् । ब्रह्माको अर्थ तपस्या र चारिणीको अर्थ आचरण गर्ने भन्ने बुझिन्छ । तपस्याको आचरण गर्ने देवीकाका रुपमा ब्रह्मचारिणीलाई लिइन्छ...