संस्कृति/धर्म

भक्तपुरको प्रसिद्ध लिच्छविकालीन ऐतिहासिक नवदुर्गा गण नृत्य

-रत्नप्रसाद अनामानि श्रेष्ठ


         नवदुर्गा नांच भक्तपुरको प्रसिद्ध लिच्छवी कालीन ऐतिहासिक गण नृत्य हो / भक्तपुरवासीहरूका लागि मनमोहक र प्रसिद्ध नवदुर्गा पहिलोपटक सार्वजनिक प्रदर्शनी नगरको सुजम्हरी टोलबाट प्रारम्भ हुन्छ र त्यसपछि क्रमशः नगरको २१ स्थानमा प्रदर्शन गरिन्छ । नवदुर्गा नाच भक्तपुरमा मात्र  सीमित नभई देउपाटन , ठिमी , नगदेश , बोडे , तुप्चा , मुलाकेचा , ग्रेखा ,कविला, चपरिङ्गु , गोकर्ण , साँखु , चाँगु , साँगा , नाला , धुलिखेल , बनेपा , पनौती  आदि विभिन्न १९ स्थानमा प्रदर्शन गरिन्छ । समय बित्दै जाँदा विभिन्न समस्याहरूले गर्दा केही वर्षदेखि टोखा , तुप्चा , बुध्दानिल कण्ठ , दोलखा , गोकर्ण लगायतका स्थानमा नाच बन्द भइसकेछ / नवदुर्गा नाच प्रदर्शन गर्नुभन्दा आठदिन अघि नै निम्तोका रूपमा “दिँ छु वानेगु” भनेर प्रत्यक घरमा फुल र पासुका दिई  आगमनको दिन निर्धारण गर्न जाने प्रचलन छ ।

              राजा आनंद देवले भक्तपुर सहरलाई राजधानी सहरका रूपमा प्रतिष्ठा गर्दा सदाकाल शत्रु, दैवी विपत्ति आदि अनिष्टकारी तत्वबाट रक्षार्थ एवं सुख, शान्ति एवं समृद्धि प्रदान गर्ने शक्तिसहित तान्त्रिक देवदेवीहरूका साथ नवदुर्गा गणको  नाच सञ्चालनमा ल्याएको किम्वदन्ती छ । यो नाच भक्तपुरका बन्माला जातिले संचालन गर्दै आएको छ /नाच माघे संक्रान्तिको भोलिपल्टदेखि आषाढ कृष्ण अष्टमीसम्म लगातार छ महिना प्रदर्शन गरिन्छ / मन्दिरमा वर्ष दिनमा १४ पटक विशेष पूजा गर्नुपर्छ। पूजामा देवगणका सबै परिवारलाई बोलाएर प्रसाद खुवाउने चलन छ

      माघे संक्रान्तिको राति तन्त्रविधिद्वारा अष्टमातृकाका देवदेवीलाई आहवान गरी  भैरवले सूर्यमढीको वाकुपति नारायणको मन्दिरमा रहेको मूर्तिलाई विधिवत पूजाअर्चना गरेपछि भोलिपल्टदेखि सार्वजनिक प्रदर्शनमा ल्याउने परम्परा छ/ नेपाल सम्बत ६३३ तिर  राजा भुवन मल्लको राज्यकालमा देशमा अनिकाल परेको हुँदा सहकाल ल्याउन उनले नाचको प्रारम्भ गरेको वंशावलीमा उल्लेख छ/ राजा आनन्ददेवले नवदुर्गा देवस्थल निर्माण गराएको इतिहासमा उल्लेख छ ।महिषासुरसँगको संग्राममा दैत्य संहार गर्न नवदुर्गाले नौ प्रकारका भिन्नभिन्न रूप धारण गरेको कथा प्राचीनकालदेखि नै प्रसिद्ध छ । नवदुर्गा देवगण परिवारमा सिफोद्यो, भैरव, महाकाली, वाराही, ब्रह्मायणी, महेश्वरी, कुमारी, वैष्णवी, इन्द्रायणी, गणेश, महादेव श्वेतभैरव, सिम्बः, दुम्बः, खिँबाजा, तः बाजा, काबाजा, महापात्र, नकीँ सम्मिलित हुन्छन् ।नवदुर्गा देवगणका नकींले बिहानपख विधिपूर्वक नित्यपूजा गरी गणेशले नृत्य आरम्भ गर्ने, त्यसपछि क्रमशः ब्रम्हायानी , महेस्वारी ,कुमारी , विष्णुवीरलगायतका देवगणहरूले नाच प्रदर्शन गर्ने प्रचलन छ/
         नवदुर्गा नाँचको सबै भन्दा बढी चाख लाग्दो नांच  ङालाकेगु नाच हो / पहिलो चरणमा सिम्ब , दु म्बःले मात्र ङालाकेगु गर्ने गर्दछ र दोस्रो चरणमा साँझपख श्वेतभैरवको ङालाकेगु नाच प्रदर्शन हुन्छ ।नाच प्रदर्शनका क्रममा देवगणले मान्छेरूपी माछा समात्न खोज्छन् । त्यसबेला बालक, युवा, पाको उमेर समूहका व्यक्तिहरू मुखमा थपथपाएर “वावा…वावा..” गर्दै देवणलाई जिस्क्याउने गर्छन् र देवगणले ती जिस्क्याउने व्यक्तिहरूलाई पक्रन खोज्छन् । त्यति खेर स्वात भैरबले खोला लुगा धोएको ,माछा मारेको सिम्ब ,दुम्बलाई  स्याहार सुसार गरेको अभिनय गर्दछ / त्यति नै बेला स्वत भैरबको लुगा महाकालीले लुटेर लैजान्छ पछि सबै संग चन्दा मागेर कुखुराको भाले दिएर आफ्नो लुगा पर्काउछ /महाकालीले बिना हतियार कुखुरा को भाले लाइ मुखले गर्दन छिनाउछ /यी सबै कार्य गर्न कारब ४,५ घण्टा लाग्दछ /
   नवदुर्गा नाच सञ्चालन गर्न अहिले अलि अप्ठ्यारो हुन थालेको छ । देवगणहरूलाई मुटुको समस्या भएको र राम्रो आयस्ता नभएकाले नयाँ पुस्ताका वनमालाहरूलाई देवगणमा आकर्षित गर्न गाह्रो पर्दै गएको छ ।पढाई छुटेका छन / लामो समय सम्म लाग्नु परेकोले घरको काम अपुरो हुने / तथा खेती पाटीमा समस्या भएकोछ /राज्यतर्फबाट पनि अक्षय कोष खडा गर्नु पर्ने देखिन्छ /जे होस् दक्षिण एशिया कै लामो तथा खर्चालु एतिहासिक  यस नृत्य लाइ बचाई राख्नु हामी सबैको दायित्व देखिन्छ /यस सम्बधित नालामा यस्तो किम्बदन्ती पाइन्छ /अर्को भागमा। ………..

 

 

 

 

 

 

बुध, साउन ९, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

Loading...
Loading...

बाट अन्य

ल्हासाबाट भित्रिएको मासुको परिकार ‘गोर्मा’

नेवार समुदायका शाक्य,बज्राचार्य र तुलाधरहरु मल्लकालीन समयमा ल्हासामा निक्कै ब्यापार गर्दथे/ सोहि समयमा ल्हासाबाट सिकेरआएको मासुको परिकार नै ‘गोर्मा’ हो/ यो परिकार विशेषगरि नेवारी समुदायको तुलाधर,बज्राचार्य र शाक्य जातिको ठुलाठुला भोजहरुमा यो परिकार बनाउने गरिन्छ/ बास्तबमा ‘गोर्मा’ शब्द नेवारी होइन/ यो तिब्बती शब्द हो/ तिब्बती...

गुप्तेश्वर महादेव गुफा

एजेन्सी, संखुवासभा / संखुवासभाको पाँचखपन नगरपालिका ४ लिङलिङ खानी स्थित रहेको गुप्तेश्वर महादेव गुफा गुम्नाम बनेको छ । आदीमकालमा डोलटार भन्ने ठाउँमा गाई चरन रहेको र चरनका क्रममा गाई हराए पछी खोज्ने क्रममा गुफा भित्रबाट गाईको आवाज आएको र गुफा पत्ता लागेको किम्बदन्ती छ ।...

नेपालमै पहिलो पटक ७ सय ५ वर्षपछि चतरामा श्रीराम तारक ब्रह्म महायज्ञ हुने

इनरुवा। सुनसरीको चतरामा आइतबारबाट श्रीराम तारक ब्रह्म महायज्ञ आयोजना हुँदैछ ।नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक मानिएको श्रीराम तारक ब्रह्म महायज्ञ ७ सय ५ वर्ष पहिला भारतमा सम्पन्न भएपश्चात् विश्वकै दोस्रो ठुलो महायज्ञ हुने भएको बताइएको छ । महायज्ञको सम्पूर्ण तयारी पुरा भैसकेको छ । सुनसरीको चतरा धाममा आयोजना...

विश्वमा नेवारसंग मात्र भएको संहिता कश्यप संहिता

कश्यप संहिता कौमारभृत्यले रचना गरेको संहिता हो / यो इसापूर्व छैठौ शताब्दीतिर यसको रचना गरेका हुन् /यो मध्य युगमा चिनियाँ भाषामा अनुवाद गरिएको थियो/ यसलाई 'वृद्धजीवकीयतन्त्र'पनि भनिन्छ / महर्षि कश्यपले कौमारभृत्यको आयुर्वेदको आठ वटा अंगमा पहिलो स्थान दिएको छ। कश्यप संहिता आयुर्वेदको अत्यन्त प्राचीन संहिता हो...

उत्तरप्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथ जनकपुरधाम आए

२६ मंसिर, धनुषा । उत्तरप्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथ जनकपुरधाम आएका छन् । विवाह पञ्चमी महोत्सवमा मुख्य अतिथिको रुपमा आदित्यनाथ जनकपुरधाम आएका हुन् । निजी विमान चढेर जनकपुर विमानस्थलमा ओर्लिएका आदित्यनाथ त्यहाँबाट सीधै जानकी मन्दिरमा गएका थिए । जानकी मन्दिरमा उनले पूजा गरेका छन् । विमानस्थलमा प्रदेश २...

नेपाल संवत् ११३९ देशभर विविध कार्यक्रम

कात्तिक, काठमाडौं । नेपाल संवत् ११३९ आज देशभर विविध कार्यक्रम गरी मनाइँदैछ । यस संवतलाई हाल नेवार समुदायले नयाँ वर्षका रुपमा मनाउने गरेका छन् । राष्टिय विभूति शङ्खधर साख्वाले विसं ९३७ ९इसं ८८०० मा गरीब जनताको ऋणमोचन गरी नेपाल संवत्को शुरुवात गरेका थिए । नेपाल संवतले...