इतिहास

नालाका ऐतिहासिक ११ मानव निर्मित पोखरीहरु

-रत्नप्रसाद अनामणि श्रेष्ठ ,नाला ,बनेपा -४ ,काभ्रे


मानव निर्मित पोखरीहरु त्यसै बनाएका हुदैन । मानवको आवश्यकता अनुसार आफ्नो उधेश्य पुरा गर्न पोखरिहरुको निर्माण गरेको हुन्छ । पछि त्यही पोखरीमा बिभिन्न किम्बदन्ती र ऐतिहासिकताहरु जोड्दै गएको हुन्छ । काठमाण्डौ  उपत्यकाका साना  ठुला सबै पोखरीहरु प्राय त्यसरी नै बनेका छन् ।  कहिले कहीं पोखरी ठुला मन्दिर बनाउदा इट्टा र माटो लिदा लिदा बनेको खाल्डोलाई पोखरीको रुपमा विकासित गरेको हुन्छ जस्तै भक्तपुरका पोखरीहरु अधिकांश ठुला मन्दिर तथा निर्माण कार्य हुदा बनेका पोखरीहरु हुन् ।  यसरी नै नाला भगवती मन्दिर र नालाका सबै बाटोहरु इट्टाले छाप्दा राम्रा राम्रा पोखरीहरु भक्तपुरको जस्तो बनेका होलान तर बिस्तारै ति पोखरीहरु सबै एक पछि अर्को बिनाश भएर गए । पछिल्लो समयमा नाला क्षेत्रमा स साना एघार पोखरीहरु मात्र अवशेषको रुपमा रहे।

कुनै पनि शहरको बिचमा पोखरी हुनु सामाजिक एवं वाताबरणीय महत्व र स्वास्थ्यका दृष्टि कोण ले समाजको उचित स्वास्थ्य ब्यबस्थापन हो भन्न सकिन्छ । शहर वासीलाई स्वच्छ वाताबरणमा राख्न ती  पोखरिहरुले निकै भूमिका खेल्छ भन्ने कुरा हामीले कहिल्यै पनि बिर्सनु हुदैन ।  हिउँदमा हुने पानीको अभाव पूर्तिका लागि पोखरीमा आकासेपानी संकलन प्रणाली जडान गरिएको हुन्छ । नालामा रहेका इनारहरु र ढुंगे धाराका पानीका श्रोतहरु नै यहारहेका पोखरीहरु हुन् भन्ने कुरा बिर्सनु हुदैन । नाला क्षेत्रमा रहेका एघार पोखरीहरु निम्न प्रकारका छन्

१. पल पुखु (तेल पोखरी ): यो पोखरी नाला शहरको पूर्वमा वाता बन जाने बाटोमा पर्दछ । यसलाई पुन निर्माण गरि निकै आकर्षक बनाउन सकिन्छ । यो पोखरी संगै नाला क्षेत्र कै पुरानो मसलाको ठुलो रुख रहेको छ । रुखको फेदमा शितलता ताप्न चौतारो बनाएको छ । पहिले पोखरीको नजिकै एउटा सुन्दर पाटी पनि थियो रे हाल यो देखिंदैन । यो पोखरीमा महा मंजु श्रीले पाइताला धोएकोले पल्ला पुखु भएको भने जनश्रुति रहेको छ । यो पोखरीको प्रयोग खेतीपाती गरेर आए पछि हात खुट्टा धुने र यापाटोलको घंताकर्ण जलाउदा स्नान गर्ने ऐतिहासिक कार्यमा यसको प्रयोग गरिन्छ । शितलता ताप्न र हरियो बन तथा खेतीपाती हेर्न बिसौनीको रुपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ ।

२. नाय पुखु (कोइपा पोखरी ):यो पोखरी कोइपा टोलमा रहेको पोखरी हो । हाल लोप हुनेक्रम मा छ । यस पोखरी बस्तु भाउलाई पानि ख्वाउनको लागि तथा खेतबारिबाट बाट  फर्कंदा हात खुट्टा सर सफाइको लागि प्रयोग गर्दै आएका थिए ।

३.महादेव पुखु (महादेव मन्दिरसंगैको पोखरी ): पशुपति महादेवसंगै रहेको यो पोखरी महादेवको लागी जल चढाउँन यसको प्रयोग हुदै आएको छ ।

४.लक्ष्मी पुखु (इपाटोलमा रहेको पोखरी ):यो पोखरी नालामा दुइचा न्याकेगु कार्य गर्दा स्नान गर्ने , नालाको महा लक्ष्मीको ठुलो रथ बनाउन बेत का डोरी भिजाउन प्रयोग गर्नुको साथै सर सफाइमा पनि निकै काम लाग्ने पोखरी हो । यो पोखरी नालाको इपातोलमा रहेको एक महत्वपूर्ण र शोभनीय देखिने पोखरी हो । नालाको आगो लागि जस्ता अपर झट आइपरेको समस्यालाई यस पोखरीले केहि हद सम्म ठुलो योगदान दिन सक्ने पोखरी हो । यस पोखरीको बारेमा केही  किम्बदन्तिहरु पनि हुनु पर्ने हो ।

५.करुणामय पुखु (करुणामय मन्दिरभित्रको पोखरी ): यो पोखरी करुणामय मन्दिरको कम्पाउण्ड भित्र रहेको अति सुन्दर पोखरी हो । यस पोखरीको प्रयोग सधै सेतो चन्दन घोत्न पानि लिनुको साथै हरेक बर्ष मा एक चोटी करुणामयको स्नान गर्दा प्रयोगमा आउछ । यो पोखरीको बीच भागमा करुनामयलाई स्नान गर्न कलात्मक  मण्डप पनि रहेको छ । यस पोखरीले मन्दिर परिसरलाई निकै शोभा दिएको छ ।

६.गंस पुखु (गंस टोलमा रहेको पोखरी ): गंस टोलमा रहेको यो ऐतिहासिक पोखरी हो । यो पोखरीको बारेमा थुप्रे किम्बदन्ती रहेको हुनुपर्दछ । हिजो आज यो पोखरी सर सफाईको लागि प्रयोगमा आइरहेको छ । यो क्षेत्र अथवा गंस  टोलमा एउटा ठुलै मन्दिर रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । यहा यत्रतत्र पाकेको इट्टा हरु पाउनु ससाना मन्दिरहरु वरिपरि पाउनुले पनि यस क्षेत्रको उत्खनन गर्नु पर्ने देखिन्छ ।

७.च्व पुखु (शिध्दार्थ युनिभर्सिटीसंगैको पोखरी ): यो नालाको शिरानीमा रहेको कृषि प्रयोजन र जंगली जनावरको लागि अति महत्वपूर्ण पोखरी हो । यो चोपुङ्ग पुखु भन्ने शब्द नै लिच्छवी कालिन भएकोले लिच्छवी कालको कैलाश कुट भाभावन को लागि छहरा बनाउन यो पोखरी निर्माण गरेको हुनु पर्दछ । यस बारे थप अनुसन्धान बाकि नै छ तर आफसोच हाल शिध्दार्थ युनिभर्सिटीले मासेको छ ,तर यथासके छिट्टो पोखरीको रुपमा नै बिकास गर्नु पर्दछ ।

८.लायकु पुखु (चन्देश्वरी स्कुलको सत्तर निकालेको भवनमुनिको पोखरी ): नालाको दरवार क्षेत्रको इतिहास सबै नस्ट हुने क्रममा सबै लोप भैसकेको छ ।

९.लायकु पुखु(चन्देश्वरी स्कुलको भित्रको दरवार पोखरी ):यो पोखरी भएको स्थान बिद्यार्थी खेल्ने चाउर  बनिसकेको छ ।

१०.भगवती बगैचा पुखु (भगवती मन्दिरको बगैचामा रहेको पोखरी ): यो पोखरी पनि लोप भैसकेको छ ।

११.नानी चा पोखरी (कृष्ण साहुको बगैचामा रहेको पोखरी ): यो पोखरी भएको थानमा बगैचा बनिसकेको छ । वास्तबमा यहि पोखरीको नजिकै नालाको कुमारी घर रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ । किनकी नानिचा नाम रहेकोले नै कुमारीको अर्को नाम हो ।

नेतृत्वको अदुरदर्शिता र सिमित व्यक्तिको लहडमा नालाका एतिहासिक पोखरीहरु विनाशपथमा गईरहेकोछ । पुरातत्व, ईतिहास र संस्कृति बचाउने अठोट चाहिछ, अठोट अनुसारको साधना निर्माण गर्नुपर्दछ । आफ्नो पुर्खाको सम्पदा जोगाउने र सम्पदालाई बुझ्ने मन चाहिन्छ । नालामा रहेका थुप्रै पोखरिहरुको अतिक्रमण र बिनाशका कारण पनि तत्कालिन स्थानिय निकायहरुका केहि व्यक्तिहरुको राजनीतिक तथा आर्थिक स्वार्थ र राज्य को कमजोरी नीति रहेको थियो भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ / पोखरीहरु । शहरीकरण र स्थानिय निकायको अदुरदर्शिताका कारण मासिरहेका छन् । यो कुरा घाम जतिकै छर्लंग छ ।

नाला क्षेत्रका जतिपनि पोखरीहरु छन् ति सबैलाई यथासक्य चाडो पुनर्निर्माण गर्नु निक्कै खाचो देखिन्छ । पुरातात्वबिद, वास्तुबिद, सम्पदा प्रेमीहरु र स्थानीय टोलबासी बीच सहकार्य गरि यस क्षेत्रको चाडो भन्दा चाडो पुनर्निर्माणमा जुट्नु आवश्यक छ । हामीले पोखरी वरिपरिका बस्तीहरुको एतिहासिक पक्षलाइ बिर्सनु हुदैन । लिखित ईतिहास मात्रै ईतिहास हुदैन ।

सबै पोखरीको परिचय सम्पादन भै रहेको हुनाले तपाइलाइ लागेको वा थाहा भएको कुराहरु तलको कमेन्ट बक्समा आफ्नो अमुल्य बिचार पोख्नको लागि हार्दिक अनुरोध गर्दछु धन्यबाद ।

शुक्र, साउन २५, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

Loading...
Loading...

बाट अन्य

नाला र टुकुचामा रहेका गाउहरुको नामहरु

नालामा रहेका गाँउहरुको नामहरु १.भण्डारी गाँउ २.शेरा ३.सुमारा गाँउ ४.तिन घरे गाँउ ५.चार घरे गाँउ ६ चुनाताल ७.बाताल ८.आँगाल ९.दाहाल गाँउ १०.टुसाल ११.द्वय बास भान्ज्यांग १२.नाला १३.बुले गाँउ १४.आगाल (राजाटार ) १५.चौतारा १६.शशिपानी १७.पंयुखर्क १८.बजगाई गाउ १९.तन्चोक २०.चिसापानी २१.खर्क डाडा २२.कोदार २१.रायमाले २२.मेले २३.कांक्रे   टुकुचामा रहेका गाँउहरुको नामहरु १.रायगाँउ २.पाण्डे  गाँउ ३.दंदाल गाँउ ४.ब्याङ्ग ढुंगे ५.टुकुचा ६.अमल्डोल ७.गिरि गाँउ ८.घिमिरेगाँउ ९.डुदामुख १०. ...

नाला शहरमा रहेका टोलहरुको नामको नामाकरण

प्राचिन ऎतिहासिक नाला शहर उपत्यका भन्दा बाहिरको नेवारी बस्ती हो / हाल बनेपा नगर पालिका वडा ४ अन्तर्गत पर्दछ /अधिकांश यहाका नेवारहरु खुब मेहिनतका साथ खेतीपाती गर्दछ / समयसंगै बिस्तारै यो पेशा बदलिंदै गएकाछन् / अधिकांशको बसोबास हाल आएर नाला भन्दा बाहिर काठमांडू हुन् पुगेको छ /...

नालामा पनि कुमारी स्थापना गर्नु पर्ने

“जीवित देवी कुमारिया प्रतिष्ठा ये ,यल,ख्वपय जक जुयाच्वंगु मखुसे थिमी , बुंगय , भ्वतय, नाला ,पन्ती ,सक्व आदि थाय थासय कुमारिया प्रतिस्था जुयाच्वंगु खँ न्यने दु /”  यो कुरा कुमारिया पत्रिका पेज १०३ मा बद्रीलाल श्रेष्ठको “नेपालय कुमारी जात्राया परम्परा “शिर्षक लेखमा  उल्लेख गरेको छ /...

हलालगाउँ र नालाछापमा गरि तीनवटा चट्टानमा नेपालकाे पहिलो चट्टान अभिलेख

खुल्ला अाकाश मुनिकाे खुल्ला संग्रहालय। नेपालकाे पहिलो चट्टान अभिलेख भक्तपुर जिल्लाकाे हलालगाउँ र नालाछापमा गरि तीनवटा चट्टानमा एक राज्यका एउटै शासकका मात्रै नभएर अन्य राज्यका धेरै शासक र अन्यले राख्न लगाएका समेत गरि अनेक कालका धेरै चट्टान अभिलेख रहेका छन्।ठुलो ढुङ्गामा कुँदिएका सबै (६वटा) चट्टान...

जडीबुटी व्यवसायमा गुणस्तर र एकरुपता कायम गर्न सामूहिक व्यापार चिह्न (कलेक्टिभ ट्रेडमार्क) प्रयोग

काठमाडौं–जडीबुटी व्यवसायमा गुणस्तर र एकरुपता कायम गर्न सामूहिक व्यापार चिह्न (कलेक्टिभ ट्रेडमार्क) प्रयोग गर्न निर्देशिका (आचारसंहिता) बन्ने भएको छ । निर्देशिका बनेपछि जडीबुटी व्यवसायीले संयुक्त टे«डमार्क प्रयोग गर्न बाटो खुल्नेछ । सामूहिक ट्रेडमार्क प्रयोग गर्न व्यवसायीले उद्योग विभागमा प्रस्ताव पेस गरिसकेका छन् । विभागले सामूहिक व्यापार...

पनौती लायकुमा १५औं शताब्दी तिरको विश्वास गरिएको ढुङ्गे शौचालय भेतिए

पनौती लायकुमा १५औं शताब्दी तिरको विश्वास गरिएको ढुङ्गे शौचालय भेतिएको छ । हालसम्म मध्यकाल वा सो भन्दा अगाडीको शौचकर्मको बारेमा अध्ययन भएको छैन। उपत्यकाका उत्तर मध्यकालका दरवार र शहर भित्र ढलको व्यवस्था पनि रहेको हुन्थ्यो । तर शौचको लागि मल्लराजाहरुले पनि राणाजीहरुले जस्तो कोप्रा प्रयोग...