स्थानीय समाचार

उग्रचण्डी नालाको गाईजात्रा परम्परा

-रत्न प्रसाद अनामणि श्रेष्ठ ,नाला ,काभ्रे


गाईजात्रा नेपाली समाजको एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो । नेवार समुदायबाट यो संस्कृतिको बिकाश सुरू भएको जात्रा हो । नेवार समुदायमा यो चाडलाइ सापारु भनिन्छ । नेपाली समाजमा गाईजात्रा व्यङ्ग्य गर्ने दिनको रूपमा समेत परिचित छ । नेवार समुदायमा पितृगणको सम्झनामा गाईको रूप धारण गरी टोलटोल घुम्ने गर्दछन । यस दिन भजन कीर्तन पनि गरिन्छ । हरेक बर्ष जनै पुर्णिमाको भोलि पल्ट अथवा भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि शुरु भइ कृष्ण अष्टमी सम्म संचालन हुन्छ । हिन्दुधर्मअनुसार यस पर्वका बारेमा पद्मपुराणमा उल्लेख छ । यमलोकको मुख्यढोका वर्षभरि बन्द रहने र पृथ्वीलोकमा गाईजात्रा निकालेपछि यमलोकको ढोका खुल्ने र मृतआत्माहरूले यमलोक प्रवेशपाई मुक्ति पाउने गरुड पुराणमा उल्लेख भएको छ । गाईलाई नगरपरिक्रमा गर्नाले वर्षभरि मृत्यु भएका व्यक्तिहरू गाईको पुच्छर समाई वैतरणी पार हुन्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ । दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनामा गाईजात्राका सहभागीलाई श्रदालुले दूध, फलफूल, रोटी, चिउरा, दहीका साथै अन्न र द्रव्य दान गर्ने चलन रहिआएको छ । वर्ष दिनभित्र मरेका मान्छेको दिवंगत आफन्तको सम्झनामा मनाइने धार्मिक सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक महत्व बोकेको गाईजात्रा पर्व नेवार समुदाय रहेका विभिन्न ठाउँमा मनाइने गरिन्छ ।

तत्कालीन राजा प्रताप मल्लका छोरा चक्रवर्तिन्द्रको अकस्मात् निधन भएपछि शोकाकुल रानीको मन शान्त पार्न ‘हाम्रा युवराजमात्र होइन दुनियाँका सन्तान पनि मरेका हुन्छन्’ भन्ने देखाउन यो जात्रा सुरु गरिएको इतिहासमा उल्लेख छ ।राजाले वर्ष दिनभित्र आफन्त मरेकाले गाईको झाँकी प्रदर्शन गर्नु भनी उर्दी दिएपछि यो जात्रा मनाउन थालिएको इतिहासमा वर्णित छ । काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुरका दरबार क्षेत्र परिक्रमा गरेर यो जात्रा मनाउने चलन अझै छ । ओखलढुङ्गा, भोजपुर, सुनसरीको धरान, बागलुङ, पाल्पालगायतका नेवार बसोबास भएका क्षेत्रमा पनि यो जात्रा मनाउने गरिन्छ । यसै दिन व्यङ्ग्यात्मक प्रदर्शन, प्रहसन तथा प्रकाशनहरूमा व्यङ्ग्यपूर्ण रचना प्रकाशित गर्ने चलन छ ।

नेवार समुदायको बस्ति अनुसार गाईजात्रामा केही न केही विशेषता रहेका छन् । नालामा एक वर्षभित्र मृत्यु भएकामध्ये उमेर नपुगेका बालबालिकाहरूको साँचा अर्थात डोकोलाई गाईको रूपमा सिंगारेर नाला नगर परिक्रममा गर्ने गरिन्छ भने उमेर पुगेका व्यक्तिहरूको ताहासा अर्थात चार वटा बाँस प्रयोग गरी गाईको प्रतिक बनाइ नाला नगर परिक्रमा गर्ने प्रचलन रहेको छ । ताहासालाई मृतकका घरको मुल ढोका अगाडि पुरोहितले क्रियापुत्रीद्वारा विधि बमोजिम पूजा गराइ नगर परिक्रमा गर्ने गरिन्छ । ताहासा र साँचा बनाउने यस पर्वको एउटा विषेशता हो भने घिन्ताङ्गघिसिङ गाईजात्राको प्रमुख आकर्षण रहेको छ । विभिन्न साँस्कृतिक बाजा खिङ, धिमे, धाँ , भुच्छा बाजाका साथ ताहासा संसगै घिन्ताङ्गघिसी नाच प्रदर्शन गरिन्छ । दुई जोडीले बाजाको तालमा लठ्ठी र पुरानो भोटे ताल्चाको साँचो ठोक्काउने नाचलाई घिन्ताङ्गघिसिङ भनिन्छ भने एक जनाले दुई वटा लठ्ठी जुधाई नाच्नेलाई बाँदर नाच भनिन्छ । नालामा गाईजात्राको दिन मृतकको र त्यस पछिको सात दिनसम्म पनि विभिन्न नाच व्यङगात्मक नाटक साँस्कृतीक कार्यक्रमहरूको ख्याली प्रर्दशन गर्ने प्रचलन छ । ख्याली वा गाइजात्रा घुमाउदा शुरुमा उग्रचण्डी नाला भगवतीको प्रांगणबाट शुरु हुदै भगवती मन्दिरको देब्रे हुदै यापाटोल ,चन्देश्वरी स्कुल ,लाछी ,यापाटोलको डबली ,तुपिचा टोल ,कोइपा टोल ,इपा

तोल ,मेच्छे टोल ,इपातोलको डबली ,गंस टोल हुदै पुन भगवती मन्दिरमा गई समापन हुन्छ । प्रत्यक डबली र दोबाटोहरुमा ससानो नाटक ,ख्याली ,नांच र मृत आत्माको शान्तिको लागि प्रार्थाना गर्दै जान्छन । बाटो बाटोमा पनि संगीतको तालमा बिभिन्न हाउ भाउ गर्दै हंसाउदै गैरहेको हुन्छ ।

कृष्णाष्टमीको दिनमा नालामा कृष्णको जात्रा आउनु भन्दा पहिलेसम्म गाइजात्रा देखाउनु हुन्छ र त्यस पछि देखाउनु हुदैन भन्ने जान बिश्वास रहेको छ । गाइजात्राको दिनहरुमा बिभिन्न ब्यक्ति ,सरकार ,ठुला ठालुको थिचोमिचो बारेमा खुलेर नै ब्यंग्य गर्ने गर्दछ । यसमा कानुन लाग्दै भन्ने भनाइ रहेको छ । जे होस् पहिले देखि चल्दै आएको हाम्रो संस्कृति परम्पराहरु जोगाइ राख्नु हाम्रो कर्तब्य हो । यस भित्र थुप्रै मानवीय समबेदना र उर्जा मिलेको हुनुको साथै एक आपसमा भाइचारा र सहयोगको आदान प्रदान भएको हुन्छ /हाम्रा पुर्खाहरुले यी संस्कृतिहरु त्यसै संचालन गरेका होइन त्यस भित्ररहेका रहस्य र मानव कल्याणकारीता अबका पुस्ताले बृहत अध्ययन र अनुसन्धान गरि पता लगाउनु नै पर्दछ ।

सोम, भदौ ११, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

Loading...
Loading...

बाट अन्य

गोंगबुमा ग्याँस सिलिन्डर बिष्फोट ६ जना सक्त घाइते

गोंगबुमा ग्याँस सिलिन्डर बिष्फोट भै  ६ जना सक्त घाइते घाइते भएका छन् / टोखा न.पा. वडा न.९ शिब मन्दिर स्थित चिलिम कारखानामा ग्याँस बिस्फोट हुँदा आगोलागी भएको छ /आगो नियन्त्रणमा आइसकेको  र एक जना घाइतेको हात नै छुटेको जनाकारी प्रत्यक्षदर्शीले खोज अनलाइनलाइ जानकारी गराएको छ...

बैद्य नेतृत्वको माओवादीले भ्रष्टाचारी र दलालहरुलाई कालोमोसो दलेर कारवाही गर्नेकार्यलाई निरन्तरता

मोहन बैद्य नेतृत्वको नेकपा क्रान्तिकारी माओवादीले देशका भ्रष्टाचारी र दलालहरुलाई कालोमोसो दलेर कारवाही गर्नेकार्यलाई निरन्तरता दिने बताएको छ । सरकारको आदेशमा प्रहरीले आफ्नो पार्टी निकट युवा लिगका केन्द्रिय नेता शुरेस तामांगलाई गिरफ्तार गरेको विरोधमा सोमबार काठमाडौंमा गरेको प्रदर्शनपछिको सभालाई सम्बोधन गर्दै सो पार्टीका पोलिट्ब्यूरो सदस्य दिनेश...

पोखराका एक युवकले आफ्नी श्रीमतीलाई एसिड प्रहार गरी घाइते

पोखराका एक युवकले आफ्नी श्रीमतीलाई एसिड प्रहार गरी घाइते बनाएका छन् । पोखरा महानगरपालिका २९ का विरेन गुरुङले चितवनमा रहेको उनको ससुरालीमै गएर श्रीमती डोल्मा रुम्बालाई एसिड प्रहार गरेको समाचारमा जनाएको छ । घाइते डोल्माको चितवन मेडिकल कलेजमा उपचार भईरहेको छ । प्रहरीका अनुसार उनको अवस्था सामान्य...

कृष्ण गोपाल श्रेष्ठ “फसी” जी को सफल अप्रेसनको सुस्वास्थको कामना

यस खोज अनलाइन पत्रिकाको सक्रिय पत्रकार कृष्ण गोपाल श्रेष्ठ “फसी” जी को सफल अप्रेसन को सुस्वास्थ को कामना गर्दछ /उहाको अप्रेसनमा खटिएका सम्पूर्ण स्वास्थ्य टिमलाई यस निष्पक्ष मिडिया प्रा लि. हार्दिक धन्यबाद प्रदान गर्दछ / यहाको सिघ्र सुस्वास्थको कामाना गर्दछ / ...

नेपाल आइडल सिजन दुईका विजेता रवि ओडलाई मातृ शोक परे

पुस, काठमाडौं । नेपाल आइडल सिजन दुईका विजेता रवि ओडलाई मातृ शोक परेको छ । बुधबार बिहान ७ बजे रविकी आमा ४५ वर्षीया विष्णा ओडको करेन्ट लागेर मृत्यु भएको हो । जिल्ला प्रहरी कार्यालय, कैलालीका एसपी आभुषण तिम्सिनाले बुधबार बिहान करेन्ट लागेपछि उपचारका लागि अस्पताल लैजाने...

‘निर्मला प्रकरणमा कुनै कमजोरी देखिए संसदमा राखेर मेरो बर्दी खोल्दिनुस’

प्रहरी महानिरीक्षक सर्वेन्द्र खनालले बालिका निर्मला पन्तको बलात्कारपछि हत्याको घटनाको अनुसन्धान साँघुरिँदै गएको संसदीय समितिलाई जानकारी गराएका छन् । राष्ट्रियसभा, दिगो विकास तथा सुशासन समितिको आजको बैठकमा उहाँले अनुसन्धानलाई साँघुरो बनाउँदै लगिएको तर निष्कर्ष कहिले आउने भनेर समय तोक्न नसकिने बताए । महानिरीक्षक खनालले भने , “हाम्रो...