संस्कृति/धर्म

संस्कृत भाषा देवभाषा वा देववाणी


 

संस्कृत भाषा नेपाली देवनागरिक लगायत समस्त भारतीय उपमहाद्वीपका भाषाहरूकाे जननी हाे / विश्वकाे सबभन्दा प्राचीन भाषा हाे। ‘संस्कृत’शब्दकाे शाब्दिक अर्थ परिपूर्ण भाषा हाे । संस्कृत भाषा  पूर्णतया वैज्ञानिक तथा सक्षम भाषा हाे। संस्कृत भाषाकाे व्याकरणले विश्वभरिका भाषा विशेषज्ञहरूकाे ध्यानाकर्षण गरेकाे छ। यसकाे व्याकरणलार्इ देखेर नै अन्य भाषाहरूका व्याकरण विकसित भएका हुन्। आधुनिक वैज्ञानिकहरूका अनुसार याे भाषा कम्प्यूटरमा उपयोगका लागि सर्वोत्तम भाषा हाे तर उनीहरू यसलार्इ कहिल्यै पनि कम्प्युटरकाे भाषा बन्न दिँदैनन्।

भनिन्छ कुनै पनि देशका जाति, संस्कृति, धर्म र इतिहासलार्इ नष्ट गर्नु छ भने सबभन्दा पहिले त्यहाँकाे भाषा कोश नष्ट गर्नुपर्छ। करिब ३००० वर्ष पहिलेसम्म भारतवर्षभरि संस्कृत भाषा बोलिन्थ्याे । त्यसै क्रममा ईसा पूर्व ५०० वर्ष पहिले पाणिनीले संसारकाे पहिलाे व्याकरण ‘अष्टाध्यायी’ ग्रन्थ लेखेका थिए जुनचाहिँ संस्कृतकाे पहिलो व्याकरण थियाे।

अरबीहरू र अंग्रेजहरूले सबभन्दा पहिले यसै भाषामाथि अाक्रमण गरे र भारतभरि अरबी र राेमन लिपि र भाषा जबरजस्ती लादिदिए । भारतका कयाैँ भाषाहरूकाे लिपि देवनागरी थियाे तर उनीहरूले त्यसलार्इ फेरेर अरबी बनाइदिए भने कतिपय भाषाका लिपिहरू पूर्ण रूपमा नष्ट गराइदिए। यसकाे श्रृंखला अझै राेकिएकाे छैन । त्यसैले उनीहरू अझै पनि नेपाली, हिन्दीजस्ता भाषाहरूकाे लिपिलार्इ छद्म रूपमा राेमन लिपिमा बदल्ने धृष्टता गरिरहेका छन्।

यदि त्याे समयमा संस्कृत व्यापक रूपमा बाेलिदैँन थियाे भने व्याकरण लेख्ने आवश्यकता नै हुँदैनथ्याे। भारतीय उपमहाद्वीप आज जति पनि भाषाहरू बोलिन्छन् ती सबै भाषाहरू संस्कृतबाट नै जन्मेका हुन् र यसकाे इतिहास मात्र १५०० देखि २००० वर्ष पुरानाे छ। यस अार्यावर्तमा त्यसभन्दा पहिले संस्कृत, प्राकृत, पाली, अर्धमागधि आदि भाषाहरूकाे प्रचलन थियाे।

आदिमकालमा भाषा अस्तित्वमा थिएन बरू त्याे समयमा ध्वनि संकेतमार्फत् सम्पर्क स्थापित गरिन्थ्याे। ध्वनि संकेतहरूबाट नै मानिसहरू एकले अर्काकाे भनाइ बुझ्दथे। समय क्रममा त्यसपछि चित्रलिपिहरूकाे प्रयोग गर्न थालियाे। प्रारम्भिक मनुष्यहरूले भाषाकाे रचना अाफ्नाे विशेष बौद्धिक प्रतिभाकाे भरमा गरेका हाेइनन्। उनीहरूले अाफ्ना-अाफ्ना ध्वनि संकेतहरूलार्इ चित्र रूप वा विशेष आकृतिका रूप दिन थाले। यसरी भाषाकाे क्रमश: विकास भयाे। यस क्रममा कुनै पनि प्रकारका बौद्धिक र वैज्ञानिक क्षमताकाे उपयोग गरिएकाे पाइँदैन।

संस्कृत मात्र यस्ताे भाषा हाे जसकाे रचना भएकाे हाेइन। वास्तवमा भन्ने हाे भने यस भाषाकाे खोज गरिएकाे हाे।अार्यावर्तमा पहिलाे पटक ती मानिसहरूले मानव समुदायलार्इ एउटा कुनै लिपियुक्त र प्रखर भाषा चाहियाे जसका माध्यमबाट उनीहरू परस्पर संप्रेषण र विचार विमर्श मात्र हाेइन यसकाे कुनै वैज्ञानिक र मनाेवैज्ञानिक अाधारभूमि पनि हाेस् भन्ने सोच-विचार गरे। यी मानिसहरू हिमालयका आसपास वा अर्काे शब्दमा भन्नुपर्दा हिमवत खण्ड नेपालकाे सेराेफेराेमा बस्दथे।उनीहरूले बाेल्न र व्यवहार गर्न थालेकाे भाषा वास्तवमा प्रकृतिसम्मत थियाे।यसरी संसारमा पहिलाे चाेटि यदि कुनै भाषा यति परिष्कृत हिसाबले व्यवहारमा प्रयाेग भएकाे भाषा कुनै भाषा थियाे भने अवश्यमेव त्याे संस्कत नै थियाे भन्दा अत्युक्ति हुँदैन। किनभने यसकाे आविष्कार गर्नेहरू अरू काेही नभएर स्वयं देवलोकका देवता थिए । त्यसैले त यसलार्इ देववाणी भनिन थाल्याे। संस्कृतलार्इ देवनागरी लिपिमा लेखिन्छ। देवताहरू हिमालयकाे उत्तरमा बस्दथे।

दुनियाँका सबै भाषाहरूकाे विकास मानव, पशु-पक्षीहरूद्वारा सुरूवातमा बालिएका ध्वनि संकेतहरूका आधारमा भयाे अर्थात मानिसहरूले भाषाहरूकाे विकास गरे र त्यसलार्इ अाफ्नाे देश र धर्मकाे भाषा बनाए। तर संस्कृत कुनै देश वा धर्मकाे भाषा हाेइन याे त अपौरूष भाषा हाे किनभने यसकाे उत्पत्ति र विकास ब्रह्माण्डका ध्वनिहरूलार्इ सुनी-जानीकन भयाे। याे आम मानिसहरूद्वारा बोलिएका ध्वनिहरू हाेइन।

धरती र ब्रह्माण्डमा गति सर्वत्र छ। चाहे वस्तु स्थिर होस् वा गतिमान हाेस्। गति छ भने ध्वनि त अवश्य निस्कन्छ। ध्वनि छ भने अवश्यमेव शब्द निस्कन्छ। देवताहरू र ऋषिहरूले उक्त ध्वनिहरू र शब्दहरूलार्इ समातेर त्यसलार्इ लिपिमा बाँधे र त्यसकाे महत्व र प्रभावलार्इ बुझे।

संस्कृत विद्वानहरूका अनुसार सौर परिवारकाे प्रमुख सूर्यकाे एकातिरबाट ९ रश्मीहरू निस्कन्छन् र यिनीहरू चारैतिरबाट अलग-अलग निस्कन्छन्। यसरी कुल मिलाएर ३६ रश्मीहरू हुन गए। यी ३६ रश्मीहरूका ध्वनिहरूका अाधारमा संस्कृतका २६ स्वर बने। यसे गरी सूर्यका जब ९ रश्मीहरू पृथ्वीमा आउँछन् त्यतिबबेला तिनीहरू पृथ्वीका ८ वसुहरूसँग ठक्कर खान्छन्। सूर्यका ९ रश्मीहरू र पृथ्वीका ८ वसुहरू आपसमा ठक्कर खाँदा जुन ७२ प्रकारका ध्वनिहरू उत्पन्न भए, तिनीहरू संस्कृतका ७२ँ व्यंजन बन्न पुगे। यस प्रकार ब्रह्माण्डमा निस्कने कुल १०८ ध्वनिहरूमा नै संस्कृतकाे वर्ण माला आधारित छ।ब्रह्माण्डकाे ध्वनिहरूकाे रहस्यका बारेमा वेदबाट नै जानकारी पाइन्छ। यी ध्वनिहरूलार्इ अन्तरिक्ष वैज्ञानिकहरूकाे संगठन नासा र इसरो ले पनि मानेकाे छ।

भाषा वैज्ञानिकहरूका अनुसार अरबी भाषा कण्ठबाट र अंग्रेजी भाषालार्इ केवल अाेठबाट नै ही बोलिन्छ तर संस्कृत भाषामा वर्णमालालार्इ स्वरहरूकाे आवाजका आधारमा कवर्ग, चवर्ग, टवर्ग, तवर्ग, पवर्ग, अंत:स्थ र ऊष्म वर्गहरूमा बाँडिएकाे पाइन्छ। वास्तवमा नेपाली जनमानसमा संस्कृत भाषाका बारेमा पर्याप्त जानकारी गराउने अभिलाषाले हामीले याे अालेख यहाँ प्रकाशित गरेका छाैँ । अाफ्नाे गाैरवशाली धराेहरका बारेमा उत्पन्न जिज्ञासालार्इ समाधान गर्दै त्यसप्रति भावी पुस्तालार्इ हस्तान्तरण गर्नु हाम्राे एक मात्र अभिष्ट हाे

मङ्ल, कार्तिक ६, २०७५ मा प्रकाशित

यसमा तपाइको मत

Loading...
Loading...

बाट अन्य

नेपाल संवत् ११३९ देशभर विविध कार्यक्रम

कात्तिक, काठमाडौं । नेपाल संवत् ११३९ आज देशभर विविध कार्यक्रम गरी मनाइँदैछ । यस संवतलाई हाल नेवार समुदायले नयाँ वर्षका रुपमा मनाउने गरेका छन् । राष्टिय विभूति शङ्खधर साख्वाले विसं ९३७ ९इसं ८८०० मा गरीब जनताको ऋणमोचन गरी नेपाल संवत्को शुरुवात गरेका थिए । नेपाल संवतले...

सिएनएनको संसारका ५० मीठो पेयपदार्थको सूची ‘नेवा: ऐला’

अमेरिकी सञ्चार संस्था ‘सिएनएन’ ले संसारका ५० मीठो पेयपदार्थको सूची निकालेको थियो। नेपालको एउटा पेय सूचीको ४१ औं स्थानमा थियो। त्यो हो, ‘नेवाः ऐला’। अर्थात्, रक्सी। उक्त रक्सी वर्णन गर्दै सिएनएनले भनेको छ, ‘कोदो वा चामलबाट बनाइने रक्सीको गन्ध नाकले थाहा पाइहाल्छ। यो पिउँदा घाँटीमा एकैछिन पोले...

सोह्र श्राद्ध

हरेक वर्ष शारदीय नवरात्र प्रारम्भ हुनुअघि आश्विन कृष्ण पक्षलाई पितृपक्ष वा सामान्य बोलीचालीको भाषामा सोह्र श्राद्ध भनिन्छ/ सोह्र श्राद्ध भाद्र शुक्लपक्ष पूर्णिमाबाट सुरु हुन्छ र असोज कृष्णपक्ष औंसीमा समाप्त हुन्छ ।श्राद्धको सीधा अर्थ हो आफ्ना पूर्वजहरूप्रति श्रद्धा । शास्त्रले भनेको छ- ‘श्रद्धया इदम् श्राद्धम्’ अर्थात् पितृहरूका  निमित्त श्रद्धापूर्वक गरिने...

“थारू समुदायको महान पर्व अटवारी”

थारू समुदायमा थारू पुरूषले निराधार वर्तबसि मनाईने पर्व अटवारी पश्चिम तराई दाङ, बाँके, बर्दिया, सुर्खेत, कैलाली, कञ्चनपुर र अहिले काठमाडौंमा बस्ने थारू समुदायमा यति बेला उल्लासमय  छ । अाइतबार दाजुभाइ व्रत मात्रै बसेनन् दिदिबहिनिहरू लाई दिने अग्रासन (कोसेली) समेत छुट्याए । सोमबार दिदिबहिनिहरूले माईतबाट अाउने...

चोथा (चथाः) गणेश चतुर्थी र नाला तुपिचा टोलको पाषणकालको गणेश

नेवार समुदाय   कुनै पनि शुभ कार्य गर्नको लागि अथवा प्रत्येक दिन सवैभन्दा पहिले टोल गणेशको पूजा गर्दछन् । तर चथाः अर्थात् गणेश चतुर्थीका दिन नेवार समुदायले विशेषरुपमा गणेश भगवानलाई पूजा गर्दछन् । गणेशपुराणको उपासनाखण्डमा भगवान् गणेशको जन्मवृत्तान्त छ। यस वृत्तान्तमा बताइएबमोजिम गणेशको जन्म भाद्र...

उग्रचण्डी नालामा पंचदान पर्व

हरेक वर्षको भाद्र कृष्ण त्रयोदशीका दिन नालाको करुणामय मन्दिरबाट दिपंकर बुद्ध निस्केर नाला नगरको परिक्रमा गरी पञ्चदान पर्व मनाउने परम्परा रहेको छ ।यो पर्ब सत्ययुगबाट सुरुवात भएको बिश्वास रहेको छ / यसको उत्पतिको बारेमा ” नेपाल बर्ष क्रिया” नामक पुस्तकमा लेखीए अनुसार यसै दिन यल (ललितपुर)...