साहित्य, मनोविज्ञान र समाजशास्त्रमा पछिल्लो समय निकै चर्चामा रहेको ‘अभिघात सिद्धान्त’ (Trauma Theory) एक महत्त्वपूर्ण र संवेदनशील विषय हो। नेपाली साहित्यमा पनि यस सिद्धान्तका आधारमा धेरै कृतिहरूको मूल्याङ्कन र समालोचना हुन थालेको छ।
अभिघात (Trauma)
साधारण भाषामा, अभिघात भनेको गहिरो मानसिक चोट वा मानसिक सङ्घात हो। नेपाली शब्दकोश अनुसार ‘घात’ (प्रहार वा चोट) शब्दमा ‘अभि’ उपसर्ग लागेर ‘अभिघात’ बनेको हो।
सुरु-सुरुमा चिकित्सा विज्ञानमा शरीरमा लाग्ने गहिरो भौतिक चोट (Physical Injury) लाई अभिघात भनिन्थ्यो। तर, बिस्तारै मनोविज्ञान र साहित्यमा यसले आत्मा वा मनमा लाग्ने त्यस्तो घाउलाई बुझाउन थाल्यो, जसलाई मानिसले सजिलै बिर्सन सक्दैन।
युद्ध, भूकम्प वा बाढी जस्ता प्राकृतिक प्रकोप, बलात्कार, घरेलु हिंसा, प्रियजनको आकस्मिक मृत्यु, गरिबी, वा जातीय/लैङ्गिक विभेदका कारण मानिसको चेतनामा पर्ने गहिरो धक्का नै अभिघात हो।
अभिघात सिद्धान्त (Trauma Theory)
अभिघात सिद्धान्त उत्तर-आधुनिक साहित्यिक समालोचनाको एउटा नयाँ र सशक्त धार हो। पाश्चात्य साहित्यमा क्याथी क्यारुथ (Cathy Caruth), ज्याक डेरिडा र जेफ्री हार्टम्यान जस्ता विचारकहरूले यस सिद्धान्तलाई अगाडि बढाएका हुन्।
यस सिद्धान्तको मूल मान्यता के हो भने— जब मानिसमाथि कुनै भयानक वा कहालीलाग्दो घटना घट्छ, उसको मस्तिष्कले त्यसलाई तुरुन्तै सामान्य रूपमा ग्रहण गर्न सक्दैन। त्यो पीडा चेतनाको कुनै कुनामा ‘निलम्बित’ (Suspend) भएर बस्छ र पछि ऐठन, डरलाग्दो सपना, वा छटपटीका रूपमा बारम्बार बल्झिरहन्छ।
पीडा सहेर बाँचेका मानिसहरू (Survivors) ले आफ्ना नभनिएका वा व्यक्त गर्न नसकेका ती कहालीलाग्दा अनुभवहरूलाई साहित्य वा कलाका माध्यमबाट कसरी अभिव्यक्त गर्छन् र त्यसले उनीहरूको पहिचानमा कस्तो असर पार्छ भन्ने कुराको अध्ययन गर्नु नै यो सिद्धान्तको काम हो।
नेपाली साहित्यमा अभिघात सिद्धान्त अनुसार समालोचना
नेपाली साहित्यमा विशेष गरी दसवर्षे सशस्त्र द्वन्द्व (माओवादी आन्दोलन), २०७२ को महाभूकम्प, जाति वा लिङ्गका आधारमा भोग्नुपरेका विभेद र वैदेशिक रोजगारीका सास्तीलाई समेटेर लेखिएका कृतिहरूको समालोचना गर्न यो पद्धति बढी प्रयोग हुन्छ।
अभिघातवादी दृष्टिकोणबाट समालोचना गर्दा समालोचकले मुख्य रूपमा निम्नलिखित कुराहरूमा ध्यान दिन्छन्:
क) पात्रहरूको मानसिक अवस्था र सङ्घर्षको विश्लेषण
समालोचकले कृतिमा रहेका पात्रहरूले भोगेको युद्ध वा हिंसाको त्रासले उनीहरूको मनोविज्ञानमा कस्तो असर पारेको छ भनी हेर्छन्।
द्वन्द्वकालमा बेपत्ता पारिएका व्यक्तिका परिवार वा अङ्गभङ्ग भएका पात्रहरूको मानसिक छटपटी र ‘उत्तर-अभिघात तनाव’ (PTSD) लाई कसरी प्रस्तुत गरिएको छ भनेर विश्लेषण गरिन्छ।
ख) स्मृति (Memory) र ऐठनको खोजी
अभिघातित पात्रहरू पुराना कुरा सम्झेर तर्सिने, ऐठन पर्ने, वा वर्तमानमा बाँच्न नसक्ने हुन्छन्। साहित्यमा पात्रहरूका यस्ता अतितका दुःस्वप्न र स्मृतिका टुक्राहरूलाई समालोचकले केलाउँछन्। नवीन विभासको निबन्ध सङ्ग्रह ‘रात पनि ऐठन परेको रात’ वा महेशविक्रम शाहका युद्धपरक कथाहरू (जस्तै: ‘वधशालामा बुद्ध’) को समालोचना यसै आधारमा गरिन्छ।
ग) भाषा र शिल्पको विनिर्माण
अभिघात (Trauma) लाई सिधा र सरल भाषामा व्यक्त गर्न गाह्रो हुन्छ। समालोचकले लेखकले पात्रको पीडा देखाउन प्रयोग गरेको भाषा कति छरिएको छ, शैली कति अमूर्त वा सांकेतिक छ भन्ने कुराको अध्ययन गर्छन्। पीडामा परेको मानिसको बोली लरबरिए जस्तै आख्यानको संरचना पनि कहिलेकाहीँ बाङ्गो-टिङ्गो (Non-linear) हुन्छ।
घ) समाज र इतिहासको पुनर्लेखन
राज्यको मूलधारको इतिहासले प्रायः ठूला घटना वा राजनीतिक परिवर्तन मात्र लेख्छ, तर सर्वसाधारणले भोगेको आँसु र पीडालाई समेट्दैन। अभिघात समालोचनाले कृतिका माध्यमबाट ती सीमान्तकृत र पीडित जनताको ओझेलमा परेको ‘सत्य’ कसरी बाहिर आयो भनी मुल्याङ्कन गर्छ। उमा सुवेदीको उपन्यास ‘तोदा’ (जसले नारी हुनुको पीडा र युद्धको प्रभाव बोल्छ) वा शंकरप्रसाद गैरेको ‘उज्यालोतिर’ उपन्यासलाई नेपाली समालोचकहरूले यसैगरी विश्लेषण गरेका छन्।
छोटकरीमा भन्नुपर्दा, नेपाली साहित्यमा अभिघात सिद्धान्त अनुसार समालोचना गर्नु भनेको कृतिभित्र लुकेको मानवीय रोदन, त्रास, मानसिक घाउ र त्यो घाउलाई निको पार्ने (Healing) प्रयासहरूलाई कलात्मक र मनोवैज्ञानिक कोणबाट उजागर गर्नु हो।
