प्रशान्त डंगोल
काठमाडौं । नेपालमण्डलको ऐतिहासिक सभ्यता, नेवा: समुदायको मौलिक धार्मिक आस्था, रीतिरिवाज र सांस्कृतिक पहिचानसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको टोखाको जीवित देवी गणेश–कुमारी परम्पराको संरक्षण, संवर्द्धन र निरन्तरताका लागि राज्य, स्थानीय सरकार तथा समुदायबीच संस्थागत सहकार्य आवश्यक रहेकोमा जोड दिइएको छ।
टोखाको गणेश–कुमारी परम्परा केवल धार्मिक आस्थाको विषय मात्र होइन; यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सभ्यता, ऐतिहासिक निरन्तरता, सामुदायिक जीवनपद्धति र मौलिक पहिचानको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। यस्ता जीवित सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणलाई परम्परा धान्दै आएको समुदायको जिम्मेवारीमा मात्र सीमित नराखी राज्यको सांस्कृतिक नीति, सार्वजनिक दायित्व र सम्पदा संरक्षणको दीर्घकालीन योजनासँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
सांस्कृतिक अधिकार र राज्यको संस्थागत जिम्मेवारी
नेपालको सांस्कृतिक विविधता राष्ट्रिय पहिचानको आधार हो। त्यसैले टोखा गणेश–कुमारी परम्पराको संरक्षणलाई कुनै एक समुदायको धार्मिक सरोकारका रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक अधिकार, ऐतिहासिक विरासत र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणसँग जोडेर हेरिनुपर्ने देखिन्छ।
यस सन्दर्भमा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले आवश्यक बजेट, नीतिगत स्पष्टता र संस्थागत सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्ने माग गरिएको छ। त्यस्तै, टोखा नगरपालिकाले प्रदान गर्दै आएको वार्षिक सहयोगलाई समयानुकूल वृद्धि गर्दै गणेश–कुमारी परम्पराको व्यवस्थापन, धार्मिक विधि, आवश्यक सुविधा तथा सांस्कृतिक गतिविधिका लागि छुट्टै बजेटको व्यवस्था गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
यसैगरी, पुरातत्त्व विभागले यस परम्परासँग सम्बन्धित ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्षको अध्ययन, अभिलेखीकरण र संरक्षणका लागि आवश्यक प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्ने माग गरिएको छ। राज्यका सम्बन्धित निकायले समुदायको मौलिक मान्यता, परम्परागत ज्ञान र धार्मिक मर्यादाको सम्मान गर्दै संरक्षणका कार्यक्रम अघि बढाउनु आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।
गणेश–कुमारीका लागि सम्मानजनक आवास र आवश्यक सुविधा
जीवित देवी गणेश–कुमारी परम्पराको निरन्तरताका लागि धार्मिक मर्यादा, परम्परागत विधिविधान र व्यावहारिक आवश्यकतालाई ध्यानमा राखी उपयुक्त छुट्टै आवास तथा आवश्यक सुविधाको व्यवस्था गर्न सम्बन्धित निकायसँग आग्रह गरिएको छ।
परम्पराको संरक्षण भन्नाले धार्मिक अनुष्ठानलाई निरन्तरता दिनु मात्र नभई त्यससँग सम्बन्धित व्यक्ति, परिवार, पुजारी, गुठी तथा सांस्कृतिक अगुवाहरूको भूमिका र आवश्यकतालाई पनि सम्बोधन गर्नु हो। त्यसैले सम्मानजनक वातावरण, आवश्यक भौतिक पूर्वाधार र दीर्घकालीन व्यवस्थापनको सुनिश्चितता राज्य, स्थानीय सरकार र समुदायको साझा जिम्मेवारीका रूपमा स्थापित हुनुपर्ने देखिन्छ।
रीतिरिवाज, परम्परा र सभ्यताको जीवन्त निरन्तरता
टोखाको गणेश–कुमारी परम्परा स्थानीय रीतिरिवाज, धार्मिक विधि, सामुदायिक सहभागिता र ऐतिहासिक स्मृतिसँग जोडिएको जीवन्त सांस्कृतिक अभ्यास हो। यसको मौलिकता संरक्षण गर्नु भनेको एउटा धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिनु मात्र नभई नेवा: सभ्यताको ज्ञान, संस्कार, सांस्कृतिक मूल्य र पुस्तान्तरणको प्रक्रियालाई जीवन्त राख्नु पनि हो।
यस्ता परम्पराको संरक्षण गर्दा समुदायभित्र प्रचलित मौलिक विधि, धार्मिक मान्यता र परम्परागत उत्तराधिकार प्रक्रियाको सम्मान हुनुपर्छ। साथै, परम्परासँग सम्बन्धित मौखिक इतिहास, धार्मिक अनुष्ठान, सांस्कृतिक अभ्यास र ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गरी भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नुपर्ने आवश्यकता छ।
आधुनिकीकरण र बदलिँदो सामाजिक परिवेशका कारण परम्परागत सांस्कृतिक अभ्यासमा चुनौती थपिँदै गएको अवस्थामा संरक्षणका कार्यक्रम समुदायको सहभागिता र नेतृत्वमा अघि बढाइनुपर्ने देखिन्छ। यसले परम्पराको मौलिकता कायम राख्दै नयाँ पुस्तामा सांस्कृतिक चेतना र उत्तरदायित्व विकास गर्न सहयोग पुर्याउनेछ।
पुस्तान्तरणको चुनौती र दीर्घकालीन संरक्षणको आवश्यकता
टोखा गणेश–कुमारी परम्परालाई भावी पुस्तासम्म निरन्तरता दिन आवश्यक सुविधा, संस्थागत संरक्षण र सांस्कृतिक चेतनाको विकास अपरिहार्य रहेको औँल्याइएको छ। समयमै दीर्घकालीन योजना निर्माण, आवश्यक स्रोतको सुनिश्चितता र परम्परागत ज्ञानको हस्तान्तरणमा ध्यान नदिइए भविष्यमा यसको निरन्तरतामा चुनौती उत्पन्न हुन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
यसका लागि धार्मिक तथा सांस्कृतिक अगुवाहरू, स्थानीय समुदाय, गुठी, नगरपालिका र सम्बन्धित सरकारी निकायबीच नियमित समन्वय आवश्यक छ। विद्यालय तथा समुदायस्तरमा सांस्कृतिक जागरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, भाषा, रीतिरिवाज र सम्पदाप्रति सचेत बनाउने पहलसमेत महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
संरक्षणका नाममा परम्पराको मौलिकता कमजोर हुने वा समुदायको स्वामित्व र सहभागिता ओझेलमा पर्ने अवस्था आउन नदिन पनि सम्बन्धित निकाय सचेत रहनुपर्ने देखिन्छ। राज्यको भूमिका सहयोग, संरक्षण र सहजीकरणमा केन्द्रित हुनुपर्छ भने परम्पराको आत्मा र निरन्तरतामा सम्बन्धित समुदायको ज्ञान, विश्वास र सहभागितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
‘हाम्रो संस्कृति, हाम्रो पहिचान’ भन्ने मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्दै टोखा गणेश–कुमारी परम्पराको संरक्षण गर्नु वर्तमान पुस्ताको दायित्व मात्र होइन, भावी पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, सभ्यता र मौलिक सांस्कृतिक विरासत हस्तान्तरण गर्ने साझा राष्ट्रिय प्रतिबद्धता पनि हो।
