पुनर्जागरणकालया साहित्य ,नेसं (१०२९-१०६१)
पण्डित निष्ठानन्दयागु एकविंशति प्रज्ञापारमिता देवीयाग् सफ्या प्रकाशन निसेँ (नेसं १०२९०) नेपालभाषाया कवितय्त जेलाय् स्वथंगु (नेसं १०६१) ई तकया साहित्ययात पुनर्जागरणकालया साहित्य धकाः थुइकेगु जुइ । राजनैतिक रुप॑ थ्व देव शम्शैेरया सुधारवादी पला न्ह्यागु लं निसे जुद्ध शम्शेरया निरंकुश शासनया समयावधी तक लास् वः । नेसं १०२१ स नेपालय् दक्वसिवय् न्हापां गोरखापत्र पिदन । थुकि यक्व क्या च्वयेगु व पिकायेगु ज्याय् लिच्वः लाकल । थ्व हे झवलय् नेपालीभाषाया कवि राजीव लोचनया (ने।सं ९३२८-१०५०) छपु नेपालभाषाया कविता, थ्वयकःया हे केदारकल्प (नेसं १०२४)सफुलिइ पिदनसा, सिद्धिदासया छपु विन्दु समस्या नांगु कविता तत्कालीन सुन्दरी (नेसं १०२६) पत्रिकायू पिदन ।
अधथे हे नेसं १०२४ स स्तोत्र सम्मुच्चयया बिज्ञापन थासा आखलं पिदन गुगु नेपालभाषाया न्हापां थासा आखले पिदंग् गद्य सामग्री खस् । ५० पाः पिकाःगु उगु विज्ञापनय् तत्कालीन च्वमि पिसं च्वइग् सफू व ब्बनीगु स्तोत्रय् एकरुपता मव:गु कारण शुध्दाशुध्दीया निति नं आहृवान यानातःगु द् ।
थथे फुट्कर च्वसुपिदाने धुंका दक्वसिवे न्हापां देवनागरी लिपि थासा आखलं एकविंशति प्रज्ञापारमिता सफ़ू (नेसं १०२९) पण्डित निष्ठानन्द वज्राचार्य पार्खें पिदन । एकबिंशति प्रज्ञापारमिताया प्रकाशन केवल निष्ठानन्दयात जक हान ध्वाना आखलं मेगु सफू पिकायेगु प्रेरणा वःगु मजुसे नेपालभाषाय् थासा आखलं सफू् पिकायेगु परम्परा है न्ह्याना वन ।
थुक्थं थासा आखलं सफ़ु पिहांवःगु इलं निसेँ नेपालभाषाय पुनर्जागरणकाल शुरु जुल धकाः नालेगु जूगु दु । थुगु इलय् पिदंगु साहित्य न्हापाया स्वया: पाःगु जक मजुसे, न्हुगु जागरण, न्हगु उत्साह ज्वना: थ:गु भाषा साहित्ययात छुँ याये धयागु भावनां प्रेरित जुया: सृजना जूगुलिं नं थुगु ईयात पुनर्जागरण काल धायेगु या:गु ख: । थथे थुगु ईयात पुनर्जागरण (नेसं१०८४) धकाःछेलेगु ज्या न्हापा यानादीम्ह डा. कमलप्रकाश मल्ल ख: । अर्नलि थुगु ईयाता नेपालभाषाय् पुनर्जागरण काल धायेगु यानाह:गु ख:।
पुनर्जागरणकालाय् छु छु जुल
१) पं. निष्ठानन्द वज्राचार्य (ने. सं ९७८-१०५५) हस्तलिखित परम्पराय् लिकुनाच्वंगु नेपालभाषायात छापा आखलं सफू पिकायेगु संस्कार ब्वलंकाः नेपालभाषायात प्रचार प्रसार जुइके बिल सा देवनागरी लिपि, बोलिचालिया भाषा सफू च्वयेगु परम्परा न्हयाका: नेपालभाषायात जनग्राहय जनरुचिया विषय जुइके बिल । आधुनिक गद्यया नमूना छुनाः लिपायापिं च्बमितयूत लँपु कम्यनाबिल ।
२)नेपालभाषा साहित्ययात महाकवि सिद्धिदासं साहित्यय् मौलिकता विविधता हया: छगू स्तरीय साहित्य दुगु भाषा जुइके बिल । कबितायात समाजय् चेतना जागरण हयागु कथं छयलाबिल । अथे हे मास्टर जगतसुन्दर मल्ल मातृभाषां शिक्षा बिइगु संस्कार स्वन, बाखंया माध्यमं नैतिक सुधार यायेगु चेष्टा यात ।
३) कविताया माध्यमं योगवीरसिंहजु मातृभाषा अनुराग तथा सामाजिक जागरण ब सुधारया सः प्रतिध्वनित यात । नेपालभाषा जिर्ण जुगु, अल्सि मचासे भिकेनु, भारतीय शास्त्र भवन मात थ्वइत बीकेनु धकाः नेपालभाषायात हान थनेगु जक मखु, ध्वयात अझ विकास यायेगु निति शंखनाद यात ।
४)शुक्रराज शास्त्री नेपालभाषा व्याकरण सफू च्वया: नेपालभाषायात स्तरीयता विइगु कृत: यात । धर्म आदित्यं बुद्ध धर्म व नेपालभाषा पत्रिका पिकया: भाषिक साहित्यिक चेतनाया ज: होलेगु , पत्रकारिता नीस्वनेगु यात । भाषिक साहित्यिक उत्थानया ज्याय् संगठनात्मक रुप पलाः न्हयाकेगु कलः यात ।
५) नेपालभाषा व थ्वया साहित्य अनुसन्धानात्मक लेख च्वया: नेपालभाषायात स्वदेशयू् जक मखु विदेशय् म्हसिइके बिइगु यात । तत्कालीन बौद्ध विद्वानतयस नं बौद्ध धर्मया महायानी ग्रन्थययात लोकभाषां हिलाः धर्मया शील व पबित्रताया ज: समाजय् खयेकंगु यात ।
६ ) थुगु इलय् गुलि रचना पिदंगुली फुकंली जागरणया सः दु, न्हुगु जोश दु, उमंग ‘दु, मातभाषानुराग दु, नेपालभाषायात न्ह्योज्याकेगु आतुरता दु ।
उकि ने.सं. १०२९ निसेँ ने.सं. १०६१ या समयाकालयात पुतर्जागरणकाल धाये ल्व: । तर छग् खँ थन स्पष्ट यायेमाःगु दु, इटालीइ पुनर्जागरणया गुगु लहर न्हयात, उकि प्राचीन ग्रीस , रोमया साहित्ययात हान म्वाकेगु या: थें नेपालभाषाया पुनर्जागरण उगु अर्थय् मजुये नेपालभाषाय् हाने साहित्यिक गतिविधि न्ह्याकेगु , नेपालभाषायात हान बिकसित ब समृद्धशाली यायेगु, थ्वयागु प्रतिष्ठा, सम्मान थकायेगु हे नेपालभाषाया पुनर्जागरणया मू कतः जूगु दु । उकि नेपालभाषाया पुनर्जागरण प्राचीन साहित्यया पुनर्जागरण मखु, प्राचीनकालय् भाषा साहित्यया उत्यानया
, ज्याय् दुगु उत्साह उमंगया पुनर्जागरण ख, नेपालभाषा व थ्वया साहित्ययात।
पुनर्जागरणकालया महारथी
नेपालभाषाया पुनर्जागरण अभियानयात न्ह्योज्याकेगुलिइ आपालं
च्वमितयगु देन दु । थ्व अभियानया अग्रपंक्तिइ खनेदुपिं महारथित ख: –
– पं. त्िष्ठानन्द वज्राचार्य (ने. सं ९७८-१०५५)
– महाकवि सिद्धिदास अमात्य (ने. सं ९८७-१०५०)
– माष्टर जगतसुन्दर मल्ल (ने. सं १००३-१०७३) °
– कवि योगवीर सिंह (ने सं. १००६-१०६२)
– शहीद शुक्रराज शास्त्री (ने. सं. १०१३-१०६१)
– धर्मआदित्य धर्माचार्य ।ने सं १०२२-१०८३)
