मधेशनंदिनी एवम विदुषि डा. मञ्चला झाद्वारा हिन्दीमा लेखिएको शोधपूर्ण ग्रन्थ ‘महाकवि विद्यापति और नेपाल’ समीक्षाका लागि पढ्दै गर्दा मधेशको सप्तरी जिल्लामा पर्ने गोविन्दपुर गाउँको किशोरावस्थासम्मको जीवनकालमा छर–छिमेकका बुढापाकाहरूले बिहान बिहानै गाउने गरेका विद्यापति पदावलीका गीतहरू कानमा गुञ्जने गरेको सुखद अनुभूति यस समिक्षकलाई भएर आयो । साथै २ सय पृष्ठको उपर्युक्त कृति एउटा अमूल्य वस्तु प्राप्त भएसरह लाग्यो । किनभने विद्यापतिको सम्बन्धमा सामान्य जानकारी भए पनि त्यति विस्तृत जानकारी प्राप्त हुनसकेको थिएन, जति यस पुस्तकबाट प्राप्त भयो । जस्तै, ‘१२ वर्षसम्म सप्तरी जिल्लाको राजबनौलीमा बसेर विद्यापतिले साहित्य सेवा गरे । ‘लिखनावली’ कृति राजबनौलीमै बसेर तयार पारे, आदि आदि ।’ ललितपुरको पाटनको कृष्णमन्दिरमा गाइने भजन तथा काठमाडौंका नेवाः समुदायले आ–आफ्ना घरमा आरती गर्दा भज्ने भजनहरू पनि विद्यापति रचित नै हुन् भन्ने कुरा प्रकाशमा ल्याउँदै प्राज्ञ डा. उषा ठाकुर, अनुवाद विभाग प्रमुख, प्रज्ञा प्रतिष्ठानले पुस्तकको आफ्नो अभिमतमा लेख्दछिन् – ‘यस कुराको पुष्टि विद्वान सत्यमोहन जोशीले पनि गर्नुभएको छ ।’अभिमतबाट विद्यापति पदावली मल्लकालदेखि नै काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित रहेको र त्यहाँ गाइने मच्छिन्द्रनाथ मृदंग भजनहरूमा विद्यापति पदावलीका पचासवटा भजन संग्रहित रहेका कुरा लेखिकाले पनि उल्लेख गरेको जानकारी भयो । अनेक भारतीय विद्वान एवम् लेखकहरूले विद्यापतिकृत विभिन्न ग्रन्थहरूको आधारमा अनेक पुस्तकहरू लेखेका भए पनि नेपालबाट विद्यापतिको सम्बन्धमा हिन्दी भाषामा लेखिएको सम्भवतः यो पहिलो पुस्तक हो र पाठकहरूसामु यो पुस्तक प्रस्तुत गरेर विद्यापतिप्रति मैथिलीभाषी एवम् साहित्य अनुरागीको रूपमा श्रद्धाभाव राख्ने विदुषी लेखिका मञ्चला झाले नेपाली साहित्य भण्डारमा एउटा अनमोल कृति थपेर प्रशंसनीय काम गरेकी छन् । अथक परिश्रम र ठूलो शोधका साथ यो ग्रन्थ तयार पार्ने क्रममा लेखिकाले नेपालको राष्ट्रिय अभिलेखागारमा विद्यापतिकृत अधिकांश ग्रन्थहरूको पाण्डुलिपि फिल्मांकन गरिराखिएको भेट्टाइन ।यी मध्ये विद्यापतिकृत ‘पुरुष परीक्षा’लाई नेपालभाषाको लिपिमा लिपियान्तर गरिराखिएको कुरा अन्य शोधार्थीहरूका लागि पनि चाखको कुरा हुनेछ । यसरी तयार पारिएको यस समीक्षाधीन कृतिले विद्यापतिको नेपालसित सन्निकट सम्बन्ध रहेको र उनले १४०० ई. तिर पाटनको यात्रा गरेको जानकारी प्रदान गर्दछ । सात अध्यायमा लेखिएको यस समीक्षाधीन पुस्तकमा मैथिल कवि कोकिल विद्यापतिको जीवनका विभिन्न पक्षहरूलाई प्रकाशमा ल्याउने लेखिकाले गहन अनुसन्धान गर्दै विद्यापतिलाई भारत र नेपालका ठुल्ठूला विद्वानहरूमाझ पनि स्थापित गर्न उनको संस्कृत ज्ञान, साहित्यिक प्रतिभा र काव्यात्मक दक्षतालाई पाठकहरूसामु पस्केकी छन् । ‘महाकवि विद्यापति र नेपाल’ शीर्षक अधीन रहेको छैंठौं अध्यायमा लेखिकाले विद्यापतिद्वारा १२ वर्षसम्म नेपालको तराई क्षेत्रको सप्तरी प्रगन्नाको बनौली गाउँमा बिताएको कुरा गहन शोध र ऐतिहासिक प्रमाणद्वारा सिद्ध गरेकी छन् । बनौलीको भौगोलिक अवस्थिति प्रस्तुत गर्दै लेखिका लेख्दछिन् –
‘नेपाली इतिहासकारों, यहाँ के अधिकांश विद्वानों तथा भारतीय शोधकर्ता विद्वानों द्वारा लिखित दस्तावेज एवं उनके कथन के आधार पर लेखक इस निष्कर्ष पर पहुँचा है कि सप्तरी प्रगन्ना ही विद्यापति का निवास स्थान होना चाहिए । तत्कालीन सप्तरी प्रगन्ना जो वर्तमान समय में सिरहा जिले में भी बट गया है यहीं स्थित छपरारी चौक से दक्षिण की बनौली अधिक प्रमाणिक दिखती है ।’ (पृष्ठ ९७) ।
नेपालको राष्ट्रिय अभिलेखालयमा विद्यापतिकृत ‘गोरक्षविजय’ नाटक सुरक्षित रहेको र काठमाडौं उपत्यकाको ललितपुरपाटन क्षेत्रमा मनाइने मत्स्येन्द्रनाथको प्रसिद्ध यात्रासित सम्बन्धित रहेको उल्लेख गर्दै लेखिकाले विद्यापतिलाई उद्धृत गरेकी छन । ई. १४०३ रचना काल मानिएको यस नाटकमा विद्यापति लेख्दछन् –
‘पार सिंहासन भ्रकुर सुवेश ।
राए मत्स्येन्द्रनाथ देल प्रवेश ।।’ (पृष्ठ ९८) ।
मैथिली गीतमय यस गोरक्षविजय नाटकमा महाकविले पाटन नगरमा विद्यमान मत्स्येन्द्रनाथको साम्राज्यको चित्रण यसरी गरेका छन् –
कदलिपुर पाटन नगर एहु आथि ।
लाषे घोल सहर्से पुता हाथि ।।
मीननाथ राजा परताप ।
आज्ञा लांघिअ कमनक बाप ।। (पृष्ठ १०१) ।
अर्थात ‘कदलिपुर पाटन नगरमा लाखौं घोडा र हजारौं हात्तीहरू छन् । राजा मत्स्येन्द्रनाथको ओज र प्रताप यत्ति प्रबल छ कि कसैमा पनि उनको अवज्ञा गर्ने हिम्मत हुँदैन ।’ यी र अन्य पदावलीहरूबाट के बुझिन्छ भने महाकवि विद्यापतिले केही समय पाटन नगरमा बिताए र आफ्नो प्रवास कालमा उनी यस नगरमा विद्यमान मत्स्येन्द्रनाथको प्रभावदेखि पृथक रहन सकेनन् । विद्यापतिले आफ्नो पदावलीद्वारा पाटनको गुणगान गर्दै यो पनि लेखेका छन् –
गुरु हे जे छल पटनगरी ।
से आबे नदिया गम्भीरी ।।
अछल दूध भेल दही ।
कालि देखल आजे नही ।।
गोरक्षविजय नाटकका गीतहरू वर्णनात्मक, परिचयात्मक, संवादात्मक एवम् भावाभिव्यञ्जक वर्गमा बाँडिएको कुरा बताउँदै विदुषी लेखिकाले पुस्तकमा यी सबै कोटीका गीतहरूको संक्षिप्त वर्णन पनि प्रस्तुत गरेर महाकवि विद्याापतिको कृतिको स्वरूप पाठकरूसामु राख्ने श्रम गरेकी छन् र लेखेकी छन्–‘यस नाटकमा प्रयुक्त मैथिली गीतहरू यत्ति अलंकृत छन् कि यिनलाई सहज रूपमा विद्यापतिकृत मान्न पनि संंशय हुन्छ ।’ विद्यापतिको पदावलीको सम्बन्धमा लेखिका लेख्दछिन्–‘पदावली गीतिकाव्यका स्वरहरूमा छ । विद्यापतिको काव्यमा व्यक्तिगत विचार नभई भावोन्मादको प्रचण्ड धारा वर्षाकालीन नदको वेगसरह देखिन्छ । गीतिकाव्यमा जति विशेषताहरू हुनु पर्दछ, ती सबै विद्यापतिका पदहरूमा देखिन्छन् । अनि उनका गीतहरूको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो संगीत्माकता र सरल सम्प्रेषणीयता । यसको अतिरिक्त यी गीतहरूमा समाविष्ट लोकतत्व एवम् सामाजिक रीति–रिवाजको झलक । यससम्बन्धमा लेखिकाद्वारा उद्धृत पद पनि हेरौं –
सुतति छलहुँ हम धरवा रे
बरवा मोतीहार राति जखनि भिनुसरवा रे
पिया आयल हमार कर कौसल कर कंपइत रे ।।
यसमा नायिकाले सपनामा प्रिय–स्पर्श अनुभव गर्दछिन् र प्रेम–क्रीडारतअवस्थामै निद्रा खुल्नाले नायिका दुसह्य पीडा अनुभव गर्दछिन् । सात अध्याय, उपसंहार, परिशिष्ट र सन्दर्भ ग्रंथहरूमा विभाजित ‘महाकवि और नेपाल’ शीर्षक भएको यस समीक्षाधीन पुस्तकको सम्बन्धमा संक्षेपमा भन्ने हो भने यो सरल र सुबोध हिन्दी भाषामा लेखिएको एउटा पठनीय कृति हो । शीर्षकअुसार नै पुस्तकले महाकवि विद्यापतिको नेपालसितको भावनात्मक सम्बन्ध र मत्स्येन्द्रनाथप्रति उनको आस्थाको विस्तृत परिचय पनि प्रदान गर्दछ । यस पुस्तकमा समाविष्ट विभिन्न पदहरूले महाकवि भित्र विद्यमान साहित्यका विभिन्न रसहरूलाई समेत प्रकाशमा ल्याउँदछन् । यस्तो ग्रंथ प्रस्तुत गरेर लेखिकाले नेपाली साहित्यको भण्डारमा एउटा अमूल्य रत्न थपेकी छन् भन्दा अतिशयोक्ति नहोला ।
