तन्त्र साधना र हिन्दु दर्शनमा ‘मार्ग’ शब्दको अर्थ केवल हिँड्ने बाटो मात्र नभएर आत्म-साक्षात्कार, ईश्वर प्राप्ति, वा आध्यात्मिक गन्तव्यसम्म पुग्ने विशेष पद्धति वा जीवनशैली हो। जसरी एउटै शिखरमा पुग्नका लागि पहाडका विभिन्न तिरबाट फरक-फरक बाटाहरू हुन्छन्, त्यसरी नै अध्यात्ममा पनि व्यक्तिको स्वभाव, मानसिक क्षमता र रुचि अनुसार फरक-फरक मार्गहरू तय गरिएका छन्।
दक्षिण मार्ग र वाम मार्ग मुख्यतया तन्त्र साधनाका दुई प्रमुख धारहरू हुन्।
तन्त्र शास्त्रमा साधनाका दुई मुख्य शैली छन्, जसलाई प्रकृति र नियमका आधारमा वर्गीकरण गरिएको छ:
दक्षिण मार्ग :
यो सामाजिक रूपमा स्वीकृत, सात्विक र परम्परागत मार्ग हो। यसमा वैदिक नियमहरूको पालना गरिन्छ। पूजा-पाठ, मन्त्र जप, ध्यान, योग, र शाकाहारी जीवनशैली यसका मुख्य अङ्ग हुन्। यसलाई ‘सजिलो’ वा समाज अनुकूल मार्ग पनि मानिन्छ।
वाम मार्ग :
यो अलि रहस्यमयी, कठिन र सामाजिक नियमहरूभन्दा बाहिरको मार्ग हो। ‘वाम’ को अर्थ उल्टो वा देब्रे पनि हुन्छ। यस मार्गमा संसारले “अशुद्ध” वा “वर्जित” मानेका चीजहरूलाई पनि साधनाको माध्यम बनाएर परम चेतनामा पुग्ने प्रयास गरिन्छ जस्तै: पञ्चमकार साधना । यसमा भैरव वा काली जस्ता उग्र रूपहरूको साधना बढी हुन्छ। यो मार्ग गुरुको प्रत्यक्ष निर्देशन बिना गर्नु निकै खतरनाक मानिन्छ।
हिन्दु धर्म र दर्शनको बृहत् दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, विशेष गरी श्रीमद्भगवद्गीतामा मानव कल्याण र ईश्वर प्राप्तिका लागि मुख्यतया चार प्रकारका मार्ग (योग) बताइएका छन्। मानिसको स्वभाव अनुसार यी मार्गहरू उपयोगी हुन्छन्:
क) ज्ञान मार्ग
चिन्तनशील, बौद्धिक र जिज्ञासु स्वभाव भएकाहरूका लागि यो मार्ग उपयोगी हुन्छ । यस मार्गमा ‘म को हुँ?’, ‘सत्य के हो?’ भनी विवेक र बुद्धिको प्रयोग गरेर अज्ञानतालाई हटाइन्छ। उपनिषद् र वेदान्तको अध्ययन तथा “अहं ब्रह्मास्मि” (म नै ब्रह्म हुँ) को अनुभूतिको खोजी यसमा हुन्छ।
ख) भक्ति मार्ग
भावुक, प्रेमी र समर्पण भाव भएकाहरूका लागि यो उपयोगी हुन्छ । यो सबैभन्दा लोकप्रिय र तुलनात्मक रूपमा सहज मार्ग हो। यसमा ईश्वरप्रति पूर्ण प्रेम, श्रद्धा र समर्पण भाव राखिन्छ। भजन, कीर्तन, प्रार्थना र आराधना यसका माध्यम हुन् (जस्तै: मीराबाई वा तुलसीदासको मार्ग)।
ग) कर्म मार्ग
क्रियाशील, मिहिनेती र कर्ममा विश्वास गर्नेहरूका लागि उपयोगी हुन्छ । फलको आशा नगरी आफ्नो कर्तव्य निस्वार्थ भावले पूरा गर्नु नै कर्म मार्ग हो। समाज सेवा, आफ्नो पेसालाई इमानदारितापूर्वक निभाउनु र कर्मलाई नै ईश्वरमा अर्पण गर्नु यसको सार हो।
घ) राज मार्ग
आत्म-नियन्त्रण, ध्यान र मानसिक अनुशासन मन पराउनेहरूका लागि उपयोगी हुन्छ ।अष्टाङ्ग योग (यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि) को माध्यमबाट मन र इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण गरी आत्माको गहिराइमा पुग्ने मार्ग यही हो। पतञ्जलिको योगसूत्र यसैमा आधारित छ।
वास्तवमा मार्ग भनेको आफ्नो आन्तरिक चेतनालाई जगाउने र सत्य पत्ता लगाउने “तरिका” हो। दक्षिण वा वाम मार्ग तन्त्रका विशेष पद्धति हुन् भने ज्ञान, भक्ति, कर्म र राज योग जीवन जिउने र परमात्मासँग जोडिने व्यापक मार्ग हुन्। मानिसले आफ्नो मानसिक र आत्मिक प्रकृति अनुसार जुनसुकै मार्ग रोजे पनि अन्तिम गन्तव्य एउटै हुन्छ।
