तन्त्र शास्त्र र दर्शनको दृष्टिकोणबाट भावहर तीन प्रकारका हुन्छन । भावहरू केवल पूजा गर्ने तरिका मात्र होइनन्, बरु मानव चेतनाको क्रमिक विकास (Evolution of Consciousness) का चरणहरू हुन्। विशेषगरी तन्त्रको दार्शनिक पक्ष र यी भावहरूमा गरिने साधनाको आन्तरिक रहस्य लुकेको हुन्छ ।
दार्शनिक पक्ष:
तन्त्र दर्शनले भन्छ— सबै मनुष्य जन्मँदा ‘पशु’ नै हुन्छन्, किनभने उनीहरू विभिन्न पाश (बन्धन) मा बाँधिएका हुन्छन्। शास्त्रमा ८ वटा मुख्य बन्धन (अष्टपाश) बताइएका छन्: घृणा, शङ्का, भय, लज्जा, जुगुप्सा (अविश्वास), कुल (वंशको घमण्ड), शील (स्वभावको आग्रह), र जाति।
पशु भावको दर्शन: जबसम्म मानिस यी आठ बन्धनमा अल्झिएर ‘म यो हुँ, ऊ त्यो हो, समाजले के भन्ला’ भन्ने डरमा बाँचिरहन्छ, ऊ पशु भावमा हुन्छ। यस अवस्थामा साधकले ईश्वरलाई आफूभन्दा टाढा, कुनै स्वर्ग वा मन्दिरमा रहेको ठान्छ र डर वा स्वार्थका कारण पूजा गर्छ।
वीर भावको दर्शन: वीर भावमा पुगेपछि साधकले यी आठै वटा बन्धन (पाश) लाई तोड्ने साहस गर्छ। ऊ प्रकृति र समाजका नियमहरूभन्दा माथि उठेर सिधै ऊर्जा (शक्ति) सँग जोडिन खोज्छ।
दिव्य भावको दर्शन: जब सबै बन्धनहरू टुट्छन्, तब पशु ‘पशुपति’ (शिव) बन्दछ। दिव्य भाव भनेकै जीव शिवमा रूपान्तरण हुनु हो। यहाँ पुगेपछि साधक र ईश्वरबिचको दूरी समाप्त हुन्छ।
साधना पद्धतिको रहस्य: पञ्चमकार (५ ‘म’) को वास्तविक अर्थ
वीर भावको साधनामा पञ्चमकार (मद्य-रक्सी, मांस-मासु, मत्स्य-माछा, मुद्रा-अन्न/संकेत, र मैथुन-शारीरिक सम्बन्ध) को प्रयोग गरिन्छ। बाहिरी रूपमा हेर्दा यो निकै विवादित वा अपवित्र जस्तो देखिन्छ, तर यसको दार्शनिक र आन्तरिक (योगिक) अर्थ एकदमै उच्च छ, जसलाई दिव्य भावका साधकहरूले यसरी साधना गर्छन्:
मद्य (Wine): बाहिरी रक्सी होइन। योग साधनाद्वारा जब कुण्डलिनी शक्ति जागृत भएर मस्तिष्कको सहस्रार चक्रमा पुग्छ, त्यहाँबाट अमृत रस (अमृत स्राव) बग्छ। त्यो अमृतको आनन्दमा झुम्नु नै वास्तविक ‘मद्य’ सेवन हो।
मांस (Meat): मासु खानु होइन। आफ्नो जिब्रो (वाणी) लाई नियन्त्रण गर्नु र मौन रहेर भित्री गहिराइमा डुब्नु नै मांसको साधना हो। (तन्त्रमा भनिन्छ— रसनां विद्धः, अर्थात् जिब्रोलाई उलट्याएर खेचरी मुद्रा लगाउनु)।
मत्स्य (Fish): माछा होइन। हाम्रा दुईवटा मुख्य श्वासमार्ग ‘इडा’ र ‘पिङ्गला’ (बायाँ र दायाँ नाकको प्वाल) मा बहने श्वासलाई माछा जस्तै चञ्चल मानिन्छ। प्राणायामद्वारा यी दुवै श्वासलाई सुषुम्ना नाडीमा स्थिर गर्नु नै ‘मत्स्य’ साधना हो।
मुद्रा (Parched Grain/Gestures): यसको अर्थ खराब सङ्गत र नकारात्मक विचारहरूलाई त्यागेर सत्सङ्ग र आत्मज्ञानको मुद्रा (अवस्था) मा रहनु हो।
मैथुन (Union): यसको अर्थ शारीरिक सम्बन्ध किमार्थ होइन। शरीरभित्रको पुरुष तत्व (शिव/चेतना) र स्त्री तत्व (शक्ति/ऊर्जा) को मिलन गराउनु, अर्थात् कुण्डलिनी शक्तिलाई सहस्रार चक्रमा पुर्याएर शिवसँग एकाकार गराउनु नै परम ‘मैथुन’ वा योग हो।
भाव सिद्ध भएपछि साधकको जीवन कस्तो देखिन्छ?
जब कोही साधक यी भावहरूमा परिपक्व भएर दिव्य भाव प्राप्त गर्छ, उसको बाहिरी जीवनमा अद्भुत परिवर्तन देखिन्छ:
संसार नै मन्दिर बन्छ: उसलाई पूजा गर्न आसनमा बसिरहनु पर्दैन। उसको कुराकानी नै मन्त्र बन्छ, उसको हिँडडुल नै परिक्रमा बन्छ र उसको निद्रा नै समाधि बन्छ।
पूर्ण अभय (Fearlessness): उसलाई मृत्युको पनि डर हुँदैन, किनभने उसले आफू शरीर नभएर अमर आत्मा हुँ भन्ने कुराको प्रत्यक्ष अनुभव गरिसकेको हुन्छ।
करुणा र प्रेम: उसमा कसैप्रति रिस वा द्वेष हुँदैन। जसरी आमाले आफ्नो बच्चालाई निःस्वार्थ प्रेम गर्छिन्, त्यसरी नै दिव्य भावको साधकले संसारका हरेक जीवलाई प्रेम गर्छ।
त्यसैले, यी भावहरूको यात्रा ‘डर र नियम’ (पशु) बाट सुरु भएर ‘साहस र सङ्घर्ष’ (वीर) हुँदै ‘परम शान्ति र अद्वैत आनन्द’ (दिव्य) मा पुगेर टुङ्गिन्छ।
