फ्रान्सेली मानवशास्त्री मार्क अजे (Marc Augé) को सिद्धान्त अनुसार, ‘नन प्लेस’ (Non-Place) वा ‘गैर-स्थान’ भन्नाले त्यस्ता ठाउँहरूलाई बुझाउँछ जहाँ मानिसहरू अस्थायी रूपमा मात्र बस्छन्, जहाँ तिनीहरूको निश्चित सामाजिक पहिचान हुँदैन, र जुन ठाउँहरू केवल आवतजावत वा आर्थिक कारोबारका लागि प्रयोग हुन्छन्। नन प्लेसबारे उनको किताबमा सन १९९२ मा प्रयोग गरेका थिए ।परम्परागत नेपाली गाउँघर वा चौतारीहरू जस्तो यहाँ सामाजिक सम्बन्ध गाँसिदैन।
नेपालमा तीव्र बजारीकरण, यातायातको विस्तार र आधुनिकीकरणसँगै धेरै नन प्लेसहरु विकास भइरहेका छन्। नेपालको सन्दर्भमा यसका प्रमुख उदाहरणहरू निम्न हुन्:
१. यातायात र ट्रान्जिट क्षेत्रहरू (Transportation & Transit)
त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (TIA) र टर्मिनलहरू: यहाँ पुग्ने मानिसहरू केवल ‘यात्रु’ (Passenger) मात्र हुन्। विमानस्थलको लन्ज वा इमिग्रेसन लाइनमा कोही कसैसँग ऐतिहासिक वा भावनात्मक रूपमा जोडिएका हुँदैनन्। [
-
- नयाँ बसपार्क (गोंगबु) वा कलंकी चोक: यहाँ दैनिक हजारौँ मानिस आउँछन्, ओर्लिन्छन् र आफ्नो गन्तव्यतिर लाग्छन्। यो ठाउँ सामाजिक सम्बन्ध बनाउने नभएर केवल आवतजावत गर्ने माध्यम मात्र हो。
- राजमार्गका पेट्रोल पम्प र रिफ्रेसमेन्ट सेन्टरहरू: पृथ्वी राजमार्ग (मुग्लिन, मलेखु) वा बिपी राजमार्गका पेट्रोल पम्प र होटलहरू, जहाँ गाडीहरू केही बेर रोकिन्छन्, मानिसहरू खान्छन्, इन्धन भर्छन् र अघि बढ्छन्।
२. आधुनिक वाणिज्य र मनोरञ्जन (Commerce & Retail)
-
- सपिङ मलहरू (जस्तै: सिभिल मल, लबिम मल, छायँ सेन्टर): यी मलहरू संसारका जुनसुकै देशका मल जस्तै देखिन्छन्। यहाँ छिर्ने मानिसहरूको पहिचान केवल एउटा ‘ग्राहक’ (Customer) को रूपमा मात्र हुन्छ।
- डिपार्टमेन्ट स्टोरहरू (जस्तै: भाटभटेनी Supermarket): यहाँ मानिसहरू सामान किन्न ट्रली गुडाउँछन्, बिल तिर्छन् र निस्किन्छन्। यहाँ पसलेसँग सुख-दुःख साट्ने वा गफगाफ गर्ने जस्तो ‘अर्गानिक’ सामाजिक सम्बन्ध हुँदैन।
- बैंकका एटीएम (ATM) लाउन्जहरू: डिजिटल रूपमा पैसा निकाल्ने एउटा कोठा, जहाँ मेसिनको निर्देशन पालना गरिन्छ र काम सकिएपछि मानिस बाहिरिन्छ।
३. अस्थायी बसोबास (Hospitality)
-
- ठमेल वा पोखराका चेन होटलका कोठाहरू: एउटा होटलको कोठा जहाँ मानिस केही रात बिताउँछ। त्यो कोठामा उसको कुनै इतिहास वा दिगो पहिचान हुँदैन। ऊ निस्केपछि अर्को अपरिचित व्यक्ति त्यहाँ आउँछ।
नेपालमा ‘परम्परागत स्थान’ (Place) र ‘नन प्लेस’ (Non-Place) बीचको भिन्नता
| विशेषता | परम्परागत नेपाली स्थान (Place) | नेपालको नन प्लेस (Non-Place) |
|---|---|---|
| उदाहरण | गाउँको चौतारी, काठमाडौँका रैथाने बहाल वा टोल, पशुपति क्षेत्र | भाटभटेनी सुपरमार्केट, कलंकी अन्डरपास, विमानस्थल लन्ज
|
| पहिचान | मानिसको पारिवारिक र सांस्कृतिक नाता जोडिएको हुन्छ। | मानिस केवल यात्रु, उपभोक्ता वा चालक मात्र हुन्छ।
|
| सम्बन्ध | छिमेकीपन, चिया पसलको गफ र आत्मीयता हुन्छ। | मेसिन वा साइनबोर्डको इसारामा चल्ने अपरिचितता हुन्छ।
|
| संस्कृति | स्थानीय जात्रा, पर्व र इतिहाससँग जोडिएको हुन्छ। | विश्वव्यापी आधुनिकीकरण (Global Standard) जस्तै एकैनाशको हुन्छ।
|
नेपाल जस्तो परम्परागत र समुदाय-केन्द्रित समाजमा, यस्ता नन प्लेसहरूको वृद्धिले मानिसहरूलाई आधुनिक त बनाउँदैछ, तर सँगसँगै सहरी जीवनमा एक्लोपन र पहिचानहीनता पनि बढाउँदै लगेको समाजशास्त्रीहरू बताएका छन
