१. ग्रन्थ परिचय
- शीर्षक: कुलार्णवतन्त्र [नेपाली भाषानुवादसहित]
- अनुवादक: सन्दीप सापकोटा
- प्रकाशक: तन्त्रचर्चा परिवार, काठमाडौँ
- संस्करण: पहिलो, २०८३
- मूल्य: रु. ६५०/-
- मुद्रण: ग्लोबल प्रिन्ट कनेक्सन, डिल्लीबजार, काठमाडौँ
यस ग्रन्थको आरम्भमा महेश्वर जुजु राजोपाध्याय, चनिरा वज्राचार्य, मृगेन्द्रराज सुवेदी, गजानन्द शर्मा राजोपाध्याय तथा प्रा.डा. रत्न शमशेर ज.ब.रा. का शुभकामना मन्तव्यहरू, लेखकको धन्यवाद ज्ञापन र उपोद्घात समावेश गरिएको छ।
२. विषयवस्तु एवं उल्लास विभाजन
‘कुलार्णवतन्त्र’ (नेपाली भाषानुवादसहित) ग्रन्थमा पहिलो देखि सत्रौँ उल्लाससम्म रहेका विभिन्न प्रकरणहरूको छोटो परिचय र तिनमा पाइने मुख्य विषयवस्तुहरू यस प्रकार छन्:
- पहिलो उल्लास (जीवस्थितिकथन – १२१ श्लोक): यस उल्लासले जीवको स्वरूप, स्थिति, र तन्त्र साधनाको पृष्ठभूमिबारे चर्चा गर्दछ। यसमा मानव जीवनको दुर्लभता र यसको सार्थकताका विषयमा विशेष प्रकाश पारिएको छ।
- दोस्रो उल्लास (कुलमहात्म्यकथन – १४२ श्लोक): यसमा ‘कुल’ शब्दको अर्थ, कुलमार्गको महत्त्व, र यसको महिमाको विस्तृत वर्णन पाइन्छ।
- तेस्रो उल्लास (श्रीप्रासादपरममन्त्रकथन – ११७ श्लोक): यस प्रकरणमा श्रीप्रासाद तथा परम मन्त्रहरूको स्वरूप, तिनको जप र तिनबाट प्राप्त हुने आध्यात्मिक फलका विषयमा चर्चा गरिएको छ।
- चौथो उल्लास (महापोढाकथन – १३० श्लोक): यसमा महापोढासम्बन्धी तान्त्रिक विधि, प्रक्रिया र तिनका नियमहरूको बारेमा उल्लेख गरिएको छ।
- पाँचौँ उल्लास (कुलद्रव्यदर्शनकथन – ११४ श्लोक): यस उल्लास अन्तर्गत कुलसाधनाका क्रममा प्रयोग हुने कुलद्रव्यहरूको पहिचान, तिनको दर्शन र तिनको तान्त्रिक महत्त्व स्पष्ट पारिएको छ।
- छैटौँ उल्लास (द्रव्यसंस्कारविधानकथन – १०२ श्लोक): साधनाका लागि आवश्यक पर्ने विभिन्न द्रव्यहरूलाई कसरी शुद्ध र संस्कारित (शोधन) गर्ने भन्ने विधि यसमा वर्णन गरिएको छ।
- सातौँ उल्लास (बटुकशक्त्यादिपूजनकथन – १०४ श्लोक): यसमा बटुक, शक्ति तथा अन्य सम्बन्धित देवताहरूको पूजा गर्ने विधि र विधानहरूको विस्तृत प्रस्तुति पाइन्छ।
- आठौँ उल्लास (तत्त्वत्रयपानादिभेदकथन – १११ श्लोक): यस प्रकरणमा तत्त्वत्रयको पान तथा तिनसँग सम्बन्धित विभिन्न भेद एवं नियमहरूको शास्त्रीय व्याख्या गरिएको छ।
- नयाँ उल्लास (योगसंस्थापनकथन – १३४ श्लोक): योग र तन्त्रको समन्वय गर्दै साधना मार्गमा योगको स्थापना, अभ्यास र यसका चरणहरूबारे चर्चा गरिएको छ।
- दशौँ उल्लास (विशेषदिवसार्चनकथन – १४४ श्लोक): विशेष तिथि, पर्व वा दिनहरूमा गरिने विशेष प्रकारका अर्चन, पूजा र तिनका विधिविधानहरू यसमा समेटिएका छन्।
- एघारौँ उल्लास (कुलाचारक्रमकथन – ११० श्लोक): कुलाचारको पालन गर्ने क्रम, चरणहरू र यस अन्तर्गत आउने आचारसंहिताहरूको बारेमा यसमा वर्णन गरिएको छ।
- बाह्रौँ उल्लास (पादकातत्त्वकथन – १२९ श्लोक): यस उल्लासले गुरुपादुका वा पादकातत्त्वको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ, यसको साधना र महिमालाई प्रकाश पार्छ।
- तेह्रौँ उल्लास (गुरुशिष्यलक्षणकथन – १३३ श्लोक): एक योग्य गुरु र सत्य शिष्यमा हुनुपर्ने लक्षण, गुण र योग्यताहरूको विस्तृत विवेचना यसमा गरिएको छ।
- चौधौँ उल्लास (गुरुशिष्यपरीक्षणकथन – १०८ श्लोक): गुरुले शिष्यको र शिष्यले गुरुको परीक्षा लिने वा परख गर्ने शास्त्रीय मानदण्ड तथा तान्त्रिक परम्परागत विधिका बारेमा यसमा बताइएको छ।
- पन्ध्रौँ उल्लास (पुरश्चरणादिकथन – ११५ श्लोक): मन्त्र जपको सिद्धि प्राप्त गर्नका लागि गरिने पुरश्चरण तथा होम आदिका विधिविधानहरूको चर्चा यसमा पाइन्छ।
- सोह्रौँ उल्लास (काम्यकर्मकथन – १३६ श्लोक): विभिन्न कामना वा अभीष्ट पूर्तिको निमित्त गरिने काम्य कर्महरूको तान्त्रिक विधि र प्रक्रियाहरू यसमा उल्लेख गरिएका छन्।
- सत्रौँ उल्लास (गुरुनामादिवासनाकथन – १०८ श्लोक): यस अन्तिम उल्लासले गुरुको नाम, तिनको वासना एवं समग्र तान्त्रिक साधनाको निष्कर्ष रूपमा दार्शनिक समापन प्रस्तुत गर्दछ।
३. प्रस्तुत पुस्तकका केही विशषताहरु
- दार्शनिक तथा आध्यात्मिक गाम्भीर्य: कुलार्णवतन्त्र केवल तान्त्रिक कर्मकाण्डमा मात्र सीमित छैन; यसले जीवकोस्थिति, गुरु-शिष्यको चयन, योग साधना र कुलाचार जस्ता गम्भीर दार्शनिक विषयहरूलाई समेटेको छ।
- अनुवाद शैली र सुबोध्यता: संस्कृत भाष ातन्त्रका गूढ विषयहरूलाई नेपाली भाषी पाठकहरूको लागि सहज र बोधगम्य भाषामा अनुवाद गर्नु यस कृतिको ठूलो सबल पक्ष हो। अनुवादक सन्दीप सापकोटाले तान्त्रिकीय पारिभाषिक शब्दहरूको मर्मलाई कायम राख्दै नेपाली वाङ्मयमा गतिलो योगदान दिएका छन्।
- सांस्कृतिक तथा प्राज्ञिक महत्व: नेपालमा दुर्लभ मानिने तान्त्रिक ग्रन्थहरूको खोजी, अध्ययन र प्रकाशनको सन्दर्भमा ‘तन्त्रचर्चा परिवार’ र अनुवादकको यो प्रयास ऐतिहासिक र प्रशंसनीय छ। यसले तन्त्रशास्त्रका शोधार्थी, साधक र संस्कृतिप्रेमीहरूका लागि एक आधिकारिक सन्दर्भ ग्रन्थको रूपमा काम गर्नेछ।
समग्र रूपमा मूल्याङ्कन गर्दा सन्दीप सापकोटाद्वारा अनुवादित तथा ‘तन्त्रचर्चा परिवार, काठमाडौँ’ द्वारा वि.सं. २०८३ मा प्रकाशित यो ‘कुलार्णवतन्त्र’ नेपाली तान्त्रिक वाङ्मय र आध्यात्मिक साहित्यको क्षेत्रमा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण र ऐतिहासिक उपलब्धि हो। तन्त्रशास्त्रको कौल मार्गको शिरोमणि मानिने यस ग्रन्थमा जीवको स्थितिदेखि लिएर कुलाचार, द्रव्यसंस्कार, योग, मन्त्र साधना, पुरश्चरण तथा गुरु-शिष्यको सूक्ष्म लक्षण र परीक्षणसम्मका १७ वटा उल्लासहरूमा समेटिएका गहन दार्शनिक एवं व्यावहारिक पक्षहरूलाई अत्यन्त सुव्यवस्थित ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ।
यस पुस्तकको सबैभन्दा सबल पक्ष भनेको संस्कृतका जटिल र गूढ तान्त्रिक पारिभाषिक शब्दावलीहरूलाई नेपाली भाषी पाठकका लागि सरल, सरस र बोधगम्य शैलीमा रूपान्तरण गर्नु हो। तन्त्र साधनाका नाममा समाजमा व्याप्त विभिन्न भ्रम र अन्धविश्वासहरूलाई चिर्दै शास्त्रको वास्तविक मर्म, आध्यात्मिक उन्नति र साधनाको शुद्ध पद्धतिलाई बुझ्न यस अनुवादले स्पष्ट मार्गनिर्देश गर्दछ। साथै, ग्रन्थको आरम्भमा प्रतिष्ठित विद्वान् तथा तन्त्रविद्हरूको शुभकामना मन्तव्य र विस्तृत उपोद्घातको समावेशले कृतिको प्राज्ञिक ओज र विश्वसनीयतालाई अझ उचाइमा पुर्याएको छ।
प्राचीन दुर्लभ पाण्डुलिपि र शास्त्रीय ग्रन्थहरूको संरक्षण, अध्ययन तथा आधुनिक पुस्तामाझ तिनको ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने दिशामा अनुवादक र प्रकाशकको यो प्रयास अत्यन्त सराहनीय छ। तन्त्रदर्शन, पूर्वीय अध्यात्म, संस्कृति तथा इतिहासमा रुचि राख्ने साधक, शोधार्थी र सामान्य जिज्ञासु पाठकहरूका लागि यो ग्रन्थ एक अपरिहार्य सन्दर्भ सामग्रीका साथै प्रत्येक निजी तथा सार्वजनिक पुस्तकालयमा रहनुपर्ने संग्राहणीय कृति बनेको छ।
